Додека во Македонија најголемиот дел од пожарите се изгаснати, а огнот кај Белица е ставен под контрола, хрватскиот остров Брач се соочува со последиците од пожар што опфати илјадници хектари. Двата случаја, иако различни по размер, повторно предупредуваат дека пожарите на отворено одамна не се само сезонски инциденти, туку регионален безбедносен, еколошки и економски проблем.
Во текот на едно деноноќие во Македонија биле регистрирани 11 пожари на отворен простор. 10 биле изгаснати, додека пожарот во атарот на селото Белица, во Општина Македонски Брод, извесно време останал активен, а потоа бил ставен под контрола.
Во исто време, на хрватскиот остров Брач пожарот остави многу потешка слика: илјадници изгорени хектари, десетици километри долга пожарна линија, стотици ангажирани пожарникари и евакуација на жители и туристи.
Македонија: 11 пожари за едно деноноќие
Според информациите на Центарот за управување со кризи, во Македонија во изминатото деноноќие биле регистрирани 11 пожари на отворен простор. Десет од нив биле целосно изгаснати, а пожарот во шумата кај селото Белица бил ставен под контрола.
Огнот кај Белица зафатил шума, ниска вегетација и друг растителен материјал. Теренот и природата на вегетацијата го отежнувале пристапот и барале постојано следење на состојбата, дури и откако ширењето на пламенот било запрено.
Кај ваквите пожари опасноста не исчезнува веднаш. Жариштата можат повторно да се активираат поради ветер, висока температура или недоволно изгаснати делови од почвата и шумската постилка.
Локализирани или изгаснати биле и пожарите кај манастирот „Свети Јоаким Осоговски“ во Крива Паланка, кај прилепското село Царевиќ и на други локации низ државата. Податокот дека за само 24 часа се појавиле единаесет пожари покажува колку брзо локалните инциденти можат да ги распрснат ограничените противпожарни ресурси.
Тоа што десет пожари биле изгаснати, а преостанатиот бил ставен под контрола, е добар оперативен резултат. Но бројот на интервенции истовремено е предупредување: опасноста не се мери само според големината на најголемиот пожар, туку и според зачестеноста и истовременоста на повеќе жаришта.
Брач: огнот се повлекува, штетата останува
Многу потешка е состојбата на Брач. Големиот пожар на хрватскиот остров опфати огромна површина, а процените за изгореното подрачје се менуваа со развојот на настаните – од околу 3.500 до повеќе од 4.000 хектари. Според објавените информации, периметарот на пожарот достигнал речиси 40 километри. На терен биле ангажирани околу 235 пожарникари, голем број противпожарни возила и воздушна поддршка. Две лица биле повредени, а во текот на најкритичниот период била спроведена и евакуација на население и туристи.
Иако состојбата подоцна била подобра и интензитетот на огнот се намалувал, пожарот не бил веднаш целосно ставен под контрола. Силниот ветер, сувата вегетација и сложениот терен ја отежнувале работата на противпожарните екипи.
Разликите во проценките за изгорената површина не мора да значат противречност. Кај големите пожари податоците се ажурираат додека огнот се шири и додека службите вршат попрецизно мапирање на зафатениот простор. Првичните проценки затоа најчесто се привремени.
Истата закана, различни размери
На прв поглед пожарот кај Белица и огнената стихија на Брач тешко можат да се споредуваат. Во Македонија станува збор за пожар ставен под контрола во рамките на деноноќие со повеќе интервенции, додека на Брач огнот прерасна во катастрофа од големи размери.
Но суштината е иста: секој голем пожар започнува како мало жариште.
Разликата меѓу брзо изгаснат пожар и илјадници уништени хектари често ја прават првите часови – времето на откривање, брзината на пријавување, достапноста на екипите, состојбата на пристапните патишта, силата на ветерот и количеството сува вегетација. Затоа статистиката за изгаснатите пожари не треба да создава чувство дека опасноста завршила. Напротив, единаесет пожари за едно деноноќие покажуваат дека противпожарниот систем може брзо да се најде под силен притисок.
Ако неколку поголеми жаришта се активираат истовремено, човечките, техничките и воздушните капацитети мора да се распределуваат меѓу повеќе локации. Тоа може да го забави одговорот токму во часовите кога брзината е пресудна.
Пожарот не ги признава административните граници
Искуството од последните години покажува дека пожарите сè почесто ги надминуваат локалните и државните можности за самостојно дејствување. Чадот, загадувањето на воздухот и уништувањето на природните живеалишта не запираат на општинска или државна граница.
Балканските држави имаат слични слабости: напуштени земјоделски површини, обрасната вегетација, тешко пристапни планински предели, недоволно одржувани шумски патишта и населби што се приближуваат до шумскиот појас. Поради тоа, регионалната соработка не смее да се сведува само на испраќање авиони и хеликоптери кога кризата веќе излегла од контрола. Потребни се заеднички системи за рано предупредување, брза размена на сателитски и метеоролошки податоци, усогласени процедури за прекугранична помош и редовни заеднички вежби.
Човечкиот фактор останува клучен
Кога се зборува за пожари, климатските промени со право се посочуваат како фактор што го зголемува ризикот. Подолгите сушни периоди, високите температури и силните ветрови создаваат услови во кои огнот побрзо се шири и потешко се контролира. Но климатските услови не го ослободуваат човекот од одговорност. Голем дел од пожарите на отворено се поврзуваат со човечка активност: палење стрништа и отпад, невнимателно користење оган, фрлени отпушоци или намерно предизвикување пожар. Токму затоа превенцијата мора да вклучува јасна забрана за палење на отворено во ризични периоди, засилен надзор, брзи истраги и казни што реално ќе одвраќаат од неодговорно однесување.
Ако причината за пожарот никогаш не се утврди, а одговорноста остане без име, општеството практично се подготвува за следниот пожар.
Еколошката штета не завршува со последниот пламен
Кога огнот ќе биде изгаснат, јавниот интерес најчесто се префрла на друга тема. Но за природата тогаш започнува долготрајната криза. На изгорените подрачја се уништуваат растителни и животински живеалишта, се губи плодниот површински слој на почвата и се зголемува опасноста од ерозија. По првите посилни дождови, пепелта и земјата можат да завршат во реките или во морето, дополнително нарушувајќи ги екосистемите.
На остров како Брач последиците може да се почувствуваат и во туризмот, земјоделството, пчеларството и локалната инфраструктура. Во планинските и шумските предели на Македонија, пожарите носат ризик од деградација на шумите, намалување на биолошката разновидност и долгорочно нарушување на водниот режим.
Обновата не значи само масовно засадување садници. Потребни се стручни процени за тоа каде шумата може природно да се обнови, каде е неопходна човечка интервенција и кои домашни растителни видови најдобро одговараат на конкретниот терен.
Од гаснење кон управување со ризикот
Балканот мора постепено да го напушти моделот според кој системот се активира дури кога ќе се појават пламен и чад. Противпожарната политика треба да започне месеци пред сезоната на пожари.
- расчистување на сувата и обрасната вегетација околу населбите;
- обновување и одржување на шумските пристапни патишта;
- формирање заштитни противпожарни појаси;
- мапирање на најризичните подрачја;
- постојан надзор со камери, дронови и сателитски системи;
- доволно обучени сезонски и професионални пожарникари;
- сигурна комуникација меѓу локалните и државните служби;
- јасни планови за евакуација на населението и туристите.
Инвестицијата во превенцијата можеби е помалку видлива од авионите што го гаснат огнот, но е многу поевтина од обновувањето илјадници хектари изгорена природа.
Предупредување што не смее брзо да се заборави
Белица и Брач денес се две точки на регионалната карта на пожарите. На едната локација огнот бил навреме ограничен; на другата стихијата оставила илјадници хектари опустошен простор.
И во двата случаја пораката е иста: пожарот не е само работа на пожарникарите. Тој е тест за институциите, локалната самоуправа, шумските служби, метеоролошкото следење, казнената политика и одговорноста на секој поединец.
Последниот изгаснат пламен не е крај на опасноста. Тој треба да биде почеток на подготовките за следното жариште – за тоа да биде откриено побрзо, запрено порано и да не се претвори во нова регионална катастрофа.
