Парите се едно од оние човечки откритија што одамна престанале да бидат само средство за размена. Со нив купуваме леб, дом, сигурност и време, но преку нив често ги мериме и успехот, моќта, угледот, па дури и луѓето. Токму затоа народната мудрост толку упорно се занимава со парите. Во пословиците тие ретко се невина монета во џебот. Почесто се искушение, причина за кавга, средство за влијание или огледало во кое најдобро се гледа човечкиот карактер.
Парите како причина за раздор
Во македонските народни пословици кои зборуваат за парите особено се забележува предупредувањето дека тие лесно можат да го нарушат мирот во домот. „Од жена кој маж зема пари, мараз ќе си отвори“, вели една од нив, а друга уште подиректно предупредува дека таквиот човек треба да очекува „кавги и ѓурултии“.
Денес ваквите изреки јасно го носат печатот на времето во кое настанале – време со строго поделени семејни и родови улоги, кога економската зависност и сопственоста имале поинакво место во бракот и семејството. Меѓутоа, нивната трајна поента може да се чита пошироко: таму каде што парите стануваат средство за надмоќ, пресметка или понижување, односите лесно се претвораат во борба.
Уште поостро звучи народното предупредување дека „од женски пари браќа се делиле и се истепале“. Во оваа кратка реченица се собира цела семејна драма. Не е проблемот во парите сами по себе, туку во она што тие го разоткриваат – зависта, чувството на неправда, желбата за поголем дел, старите пресметки што чекале повод да излезат на површина. Парите понекогаш не ја создаваат кавгата, туку само ја покажуваат пукнатината што веќе постоела.
Кога долгот влегува во пријателството
Истата мисла се појавува и во пословиците од други народи. Српската изрека вели: „Кога некому ќе му позајмиш пари, или ќе ги изгубиш парите или пријателот.“ Англиската оди уште подалеку, со горчлив хумор: ако му позајмиш сто долари на пријател, а тој потоа никогаш повеќе не се појави, можеби тоа и не било толку лошо вложување.
Зад шегата стои непријатна вистина. Долгот ретко останува само бројка. Тој создава обврска, непријатност, срам, понекогаш лутина. Однос што дотогаш се темелел на доверба почнува да се мери со датуми, ветувања и износи.
Богатството како мерка за почит
Сепак, парите не ги менуваат само пријателствата. Тие го менуваат и начинот на кој општеството гледа на човекот. Арапската поговорка „Кога пес има пари, му се обраќаат со ‘Господине’“ е намерно сурова токму затоа што ја разобличува почитта купена со богатство. Не се почитува човекот, туку кесето што го носи.
Бугарската „Немаш ли грош, секогаш си лош“ ја покажува другата страна на истиот свет – сиромаштијата лесно станува и морална пресуда. Човекот без пари не е само сиромашен; во очите на околината може да стане помалку важен, помалку слушан и помалку вреден.
Оттука до моќта има само еден чекор. „Нема подобар пратеник од парите“, гласи друга арапска поговорка. Парите отвораат врати пред кои зборовите понекогаш остануваат немоќни. Руската изрека дека оној што „околу вратот полна кеса има, не може да се најде на бесилка“ оди уште подлабоко и зборува за старото сомневање дека богатството може да купи не само удобност, туку и влијание, заштита, па дури и поблага правда.
Кога сè добива цена
Уште поцинични се поговорките според кои со пари може да се постигне речиси сè. Српската вели: „Сè се може со пари; ако не може со пари, тогаш може со повеќе пари.“ Корејската е уште покуса: „За пари и бог може да се купи“. Бенгалската мисла, пак, ги нарекува парите и бог „родени браќа“.
Овие изреки не треба да се читаат како пофалба на богатството, туку како предупредување колку далеку човекот е способен да ја прошири неговата власт. Кога сè ќе добие цена, тогаш и она што по природа не би смеело да се продава – чест, вера, совест, правда – почнува да изгледа како стока.
Чесноста е најскапа кога може да се продаде
Токму затоа латинската изрека „Ретки се оние на кои чесноста им е помила од парите“ звучи толку современо. Таа не зборува за економија, туку за избор. Чесноста нема пазарна вредност и не може да се стави во сеф. Не носи секогаш непосредна корист. Напротив, понекогаш токму чесниот човек губи можност, заработка или привилегија затоа што одбива нешто што би му донело корист.
Вредноста на чесноста се гледа токму тогаш кога постои цена што човекот одбива да ја прифати.
Парите не се среќа, но нивниот недостиг има цена
Би било погрешно сите поговорки за парите да се сфатат како доказ дека богатството е зло. Англиската мисла дека „парите не го прават човекот среќен, но го прават помалку несреќен“ е можеби најприземната меѓу нив.
Пари не можат да купат блискост, љубов или спокој, но недостигот од нив може да донесе глад, страв, болест, долгови и зависност. Сиромаштијата не е морална доблест, како што ниту богатството само по себе не е морален престап. Прашањето е што човекот прави со она што го има и што е подготвен да направи за да има повеќе.
Американската изрека прекрасно ја покажува и променливата природа на моќта: „Ако ти должам сто долари, тоа е мој проблем; ако ти должам сто илјади, тоа е твој проблем.“ Во првиот случај должникот е слаб. Во вториот, неговиот долг е толку голем што и доверителот станува зависен од него. Парите повторно го превртуваат односот меѓу луѓето и покажуваат дека економската моќ не секогаш е таму каде што на прв поглед изгледа.
Затоа народите од различни краишта на светот, без оглед на јазикот и времето, дошле до слично сознание. Парите можат да бидат добар слуга, но опасен господар. Со нив може да се изгради дом, да се школува дете, да се помогне на човек или да се создаде нешто вредно. Со истите тие пари може да се купува молк, да се растураат пријателства и да се мери човековото достоинство.
Монетата сама нема совест. Она што ќе го направи зависи од раката што ја држи. Можеби токму затоа поговорките за парите толку малку зборуваат за самите пари, а толку многу за луѓето.
Пари
Македонски народни пословици и изреки
Од жена кој маж зема пари, мараз ќе си отвори.
Од жена кој маж зема пари, нека си чекат кавги и ѓурултии.
Од жена кој маж ќе земи пари, нека си легни да го газит.
Од женцки пари браќа се делиле и се истепале.
Пословици и изреки од народи во светот
Парите не го праат човекот среќен, но го прават помалку несреќен. (Англиска)
Кога на пријател ќе му позајмиш сто долари, а тој повеќе никогаш нема да се појави, знај дека е тоа добро вложен труд. (Англиска)
Нема подобар пратеник од парите. (Арапска)
Кога пес има пари, му се обраќаат со „Господине“. (Арапска)
Златото не говори, но многу твори. (Украинска)
Кога некој човек ќе ти здодее, позајми му пари. (Украинска)
Немаш ли грош, секогаш си лош. (Бугарска)
Сè се може со пари; ако не може со пари, тогаш може со повеќе пари. (Српска)
Кога некому ќе му позајмиш пари, или ќе ги изгубиш парите или пријателот. (Српска)
Кој околу вратот полна кеса има, не може да се најде на бесилка. (Руска)
Парите и бог се родени браќа; ако имаш пари и богот ќе го задобиеш. (Бенгалска)
Ако ти должам сто долари, тоа е мој проблем; ако ти должам сто илјади, тоа е твој проблем. (Американска)
За пари и бог може да се купи. (Корејска)
Латински изреки
Ретки се оние на кои чесноста им е помила од парите.
