Она попладневно чувство кога очите натежнуваат, концентрацијата попушта, а телото бара краток прекин не мора да значи дека нешто не е во ред. Во раните попладневни часови кај многу луѓе природно се намалува будноста како дел од дневниот биолошки ритам. Прашањето е што ќе направиме со тој замор: дваесетина минути сон понекогаш навистина можат да помогнат, но долгото спиење среде денот лесно може да го постигне спротивниот ефект.
Нема едно магично количество сон што му одговара на секој човек. Возраста, индивидуалната биологија, квалитетот на ноќниот сон, животниот ритам, здравствената состојба, па и генетиката влијаат врз тоа колку одмор ни е потребен. Оттука, попладневната дремка има смисла само ако ја гледаме како дел од пошироката слика на спиењето, а не како брза замена за ноќта што постојано ја скратуваме.
Зошто кратката дремка може да нè врати во денот
Во текст објавен на 18. август 2026 година, EatingWell разговара со повеќе експерти за спиење токму за оваа навика. Нивната заедничка поента е прилично едноставна: добро темпирана и кратка дремка може да ја подобри будноста, расположението и чувството на ментална свежина, особено кога доаѓа во периодот на природниот попладневен пад на енергијата.
Тоа не значи дека попладневното спиење е задолжителна здравствена рутина. Некој ќе почувствува видливо подобрување по краток одмор, друг воопшто нема потреба да заспие. Поважна е последицата: ако по дремката сте побудни и таа не ви го нарушува заспивањето навечер, краткиот одмор може да биде корисна алатка. Ако, пак, по него станувате потешки, збунети и уште поспани, веројатно сте спиеле предолго или во неподобно време.
Зошто токму околу 20 минути?
Препораката за дваесетина минути не е произволна. Кратката дремка обично овозможува одмор без подлабоко навлегување во фазите на сон од кои будењето може да биде непријатно. Кога спиењето ќе се продолжи на 30, 40 или 60 минути, шансата да се разбудиме во подлабока фаза станува поголема. Тогаш се појавува она добро познато чувство дека по дремката сме поспани отколку пред неа – појава позната како инерција на сонот.
И американскиот Национален институт за срце, бели дробови и крв советува возрасните кои дремат да го ограничат дневниот сон на околу 20 минути, особено ако имаат проблеми со заспивањето навечер. Американската асоцијација за срце, исто така, препорачува кратката дремка да не надминува 30 минути и, кога е можно, да биде пред 15 часот.
Значи, времето е речиси исто толку важно колку и должината. Дремка во раниот попладневен период полесно се вклопува во природниот ритам на будност и поспаност. Долг сон доцна попладне може да ја намали потребата за сон навечер и да го помести моментот на заспивање. Така нешто што требало да нè освежи може да започне мал круг: доцна дремка, подоцнежно заспивање, пократок ноќен сон, нов замор следниот ден.
Дремката не го отплаќа целиот долг кон сонот
Ова е важната граница што лесно се губи во приказната за „моќната дремка“. Краткиот дневен сон може привремено да ја подобри будноста, но не ги заменува сите придобивки од доволен и квалитетен ноќен сон. Националниот институт за срце, бели дробови и крв нагласува дека со дремење не може целосно да се надомести хроничниот недостаток од ноќен сон.
Затоа човек што секоја вечер спие премалку не треба да ги гледа дваесетте попладневни минути како математичка компензација. Организмот не води толку едноставно сметководство. Дремката може да помогне во конкретен ден, по пократка ноќ или во услови на зголемен напор, но основата останува редовниот ноќен сон.
Според препораките на американските Центри за контрола и превенција на болести, на возрасните од 18 до 60 години вообичаено им се потребни најмалку седум часа сон, додека препорачаното времетраење се менува со возраста. Истовремено, бројот на часови не е единствената мерка: важен е и квалитетот на сонот, односно дали човекот се буди одморен и може нормално да функционира во текот на денот.
Зошто некој е свеж по шест часа, а друг бара девет?
Токму тука приказната станува поинтересна од едноставното правило „осум часа за сите“. Потребата за сон навистина се разликува меѓу луѓето. Дел од разликите се поврзани со возраста и дневното оптоварување, дел со квалитетот и континуитетот на спиењето, а науката сè појасно покажува дека улога има и генетиката.
Постојат луѓе познати како природно кратки спијачи, кои во текот на целиот живот спијат значително пократко од просекот, а сепак немаат вообичаена дневна поспаност и не чувствуваат потреба да го продолжат сонот. Тоа не е исто што и човек кој спие четири или пет часа поради работа, навика, стрес или бескрајно гледање во телефон, а следниот ден функционира со кафе и волја.
Во 2025 година научници опишаа уште една ретка генетска варијанта поврзана со природно краткото спиење. Во трудот објавен во Proceedings of the National Academy of Sciences е идентификувана варијантата SIK3-N783Y кај лице со долготрајна карактеристика на краток сон, а експериментите на животински модел дополнително ја потврдиле улогата на SIK3 во регулирањето на времетраењето на спиењето. Тоа е дел од поширока линија истражувања што веќе поврзува повеќе гени со ретки семејни форми на природно краток сон. Самото истражување е достапно преку PubMed Central.
Од ова, сепак, не следува дека секој што тврди дека му се доволни пет часа има „ген за малку спиење“. Истражувањата за природните кратки спијачи се однесуваат на специфични и ретки биолошки карактеристики. За повеќето луѓе, редовното скратување на сонот останува нешто сосема друго од природно мала потреба за сон.
Подобро прашање од „колку часа?“
Бројот на часови е корисна почетна мерка, но секојдневното функционирање открива многу повеќе. Ако се будите релативно лесно, останувате будни во текот на денот, можете да се концентрирате и не чувствувате постојана потреба да „надополнувате“ сон кога ќе се појави слободен ден, веројатно сте поблиску до сопствената реална потреба за одмор.
Спротивно на тоа, упорната дневна поспаност заслужува внимание. Ако некој мора да дреме секој ден само за нормално да функционира, заспива во несоодветни ситуации, спие долго а сепак се буди неосвежен или има трајни проблеми со ноќниот сон, прашањето веќе не е како да ја усоврши дремката. Стручните здравствени извори советуваат ваквите состојби да се разговараат со лекар, бидејќи зад нив може да стои недоволен сон, нарушување на спиењето или друга здравствена причина.
Значи, дваесет минути попладне можат да бидат добар сојузник, но не и алиби за ноќите што постојано ги скратуваме. А фактот дека некој друг се чувствува одлично со помалку сон не е мерка за нашиот организам. Кај спиењето, како и кај многу други телесни ритми, просекот е корисна ориентација – но сопственото дневно функционирање е сигналот што не треба да го игнорираме.
Напомена: Текстот има информативен карактер и не е замена за индивидуален медицински совет или дијагноза.
