Не мора да се напушти Земјата за да се видат пејзажи што изгледаат како да не ѝ припаѓаат. На едно место небото исчезнува во огромно огледало од сол и вода. На друго растат дрвја со круни што повеќе личат на научна фантастика отколку на позната ботаника. Постојат предели во кои земјата е жолта, зелена и портокалова од киселини и минерали, бели планински падини создадени од топла вода и пустини толку суви што научниците ги користат како земски аналог на Марс.
Salar de Uyuni во Боливија, островот Socotra во Јемен, Danakil Depression во Етиопија, Pamukkale во Турција и пустината Atacama во Чиле немаат многу заедничко на географска карта. Ги делат континенти, клими и сосема различни геолошки истории. Она што ги поврзува е чувството дека природата таму ги употребила своите правила на поинаков начин. Нивниот изглед не е производ на сценографија, дигитална обработка или фантазија – зад секоја необична боја и форма стојат милиони години геологија, клима, изолација и еволуција.
Salar de Uyuni – место каде небото се спојува со земјата
Во високото боливиско Алтиплано, на повеќе од 3.600 метри надморска височина, се протега бела рамнина толку голема што хоризонтот речиси исчезнува. Salar de Uyuni е најголемата солена рамнина на Земјата. Според NASA Earth Observatory, зафаќа околу 10.582 квадратни километри, простор приближно споредлив со површината на еден помал регион или остров.
Во сувиот период површината изгледа како бескрајно поле од бела сол, пресечено со правилни полигонални форми создадени со сушење и собирање на солената кора. Кога ќе пристигне дождовната сезона, доволни се неколку сантиметри вода за целиот предел да се промени. Водата се распоредува врз исклучително рамната површина и создава огромно природно огледало. Границата меѓу небото и земјата исчезнува, облаците се удвојуваат под нозете, а луѓето и возилата изгледаат како да се движат низ воздух.
Овој спектакл има многу постара геолошка приказна. Salar е остаток од големи праисториски езера што некогаш го исполнувале Алтиплано. Како што климата се менувала и водата испарувала, зад себе оставала дебели наслаги од минерали и сол. Денешната бела рамнина затоа е истовремено пејзаж и архив на старите климатски услови во Андите. Во нејзините седименти научниците можат да читаат траги од времиња кога овој денешен солен пустински простор бил покриен со вода.
Salar de Uyuni е и едно од најрамните природни пространства на планетата. Токму таа необична рамност го создава прочуениот ефект на огледало, но била интересна и за научниците што со сателити и GPS ја проучувале топографијата на површината. Место што на фотографија изгледа речиси празно, всушност раскажува долга приказна за Андите, исчезнатите езера и минералите наталожени во нив.
Socotra – остров на кој еволуцијата тргнала по сопствен пат
Ако Salar de Uyuni изгледа како друга планета поради својата геологија, Socotra го создава истиот впечаток преку живиот свет. Архипелагот се наоѓа во северозападниот дел на Индискиот Океан, близу Африканскиот Рог, но политички му припаѓа на Јемен. Долготрајната географска изолација создала услови растенијата и животните таму да се развиваат на начини што не се повторуваат на друго место.
Најпрепознатливо е дрвото на змејовата крв – Dracaena cinnabari. Неговото стебло се разгранува високо над земјата и создава густа круна во форма на превртен чадор. Оваа необична архитектура не е декоративна случајност. Формата помага влагата од маглата и росата да се насочи кон корените и истовремено создава сенка што го намалува испарувањето во сувата клима. Името го добило по темноцрвената смола што со векови се собирала и се употребувала за различни намени.
Но Socotra е многу повеќе од едно необично дрво. UNESCO наведува дека 37 проценти од нејзините 825 растителни видови не се среќаваат никаде на друго место. Кај влекачите ендемизмот достигнува околу 90 проценти, а кај копнените полжави дури 95 проценти. Овие бројки објаснуваат зошто Socotra често се нарекува „Галапагос на Индискиот Океан“.
Пределот дополнително го засилува впечатокот на изолирана биолошка лабораторија. Камени висорамнини, варовнички пештери, бели песочни плажи и суви планини се менуваат на релативно мал простор, а меѓу нив растат дрвја и сукуленти со форми што тешко се вклопуваат во нашата вообичаена слика за растение. Архипелагот е впишан на Листата на светското наследство на UNESCO во 2008 година токму поради исклучителната биолошка разновидност и високото ниво на ендемизам.
Socotra затоа не е чудна само затоа што изгледа необично. Нејзината вистинска вредност е во тоа што покажува што може да направи еволуцијата кога природата ќе добие доволно време и доволно изолација.
Danakil Depression – поглед во геолошката иднина на Африка
Во североисточна Етиопија постои предел каде Земјата изгледа како да е сè уште недовршена. Danakil Depression е дел од поширокиот Afar Triangle – едно од ретките места на планетата каде огромните тектонски процеси што вообичаено се случуваат под морето можат да се набљудуваат на копно.
Тука се среќаваат и се оддалечуваат Нубиската, Сомалиската и Арапската тектонска плоча. NASA Earth Observatory го опишува регионот како место на интензивно растегнување на Земјината кора, со пукнатини, раседи, вулкани, фумароли и жешки извори. Геолошки гледано, тоа е простор во кој континентот постепено се раздвојува.
Најпознатата сцена е Dallol, каде топли раствори богати со соли и минерали излегуваат кон површината и создаваат жолти, зелени, портокалови и бели наслаги. Пејзажот може да изгледа речиси вештачки, како некој намерно да истурил флуоресцентни бои врз пустината, но зад нив стои активен хидротермален систем и необична комбинација од вулканска топлина, солени наслаги и исклучително кисели раствори.
Меѓународната унија на геолошки науки го издвојува Danakil како особено важен геолошки локалитет затоа што таму може да се набљудува процесот што на многу подолг временски рок може да доведе до создавање нов океански басен. Во истиот поширок регион се наоѓа и вулканот Erta Ale, познат по долготрајната вулканска активност.
Danakil е едно од оние места каде прекрасното и негостољубивото постојат истовремено. Екстремната топлина, киселите хидротермални средини и огромните солени полиња не создаваат класично идиличен пејзаж. Наместо тоа, тие овозможуваат да се види планетата како активен геолошки систем – кора што пука, магма што се движи и минерали што буквално се создаваат пред очи.
Pamukkale – бела планина што ја изградиле топлите извори
На прв поглед Pamukkale може да изгледа како планинска падина покриена со снег. Температурата и тиркизните базени веднаш покажуваат дека станува збор за нешто сосема друго. Белите тераси во југозападна Турција не се мраз, туку травертин – карпа создадена од калциум карбонат што со векови се таложи од минералните термални води.
Водата излегува од извори над високата карпа и, додека се движи надолу, испушта јаглерод диоксид и остава минерални наслаги. Малку по малку тие создаваат бели рабови, каскади и плитки базени. UNESCO го опишува Pamukkale како предел од минерални „шуми“, скаменети водопади и терасести басени создадени од води богати со калцит. Самото турско име значи „памучен замок“.
Природната приказна таму уште во античкото време станала и човечка. На горниот дел од терасите се наоѓа Hierapolis, антички град и термален центар основан во хеленистичкиот период. Римјаните подоцна го развиле како важен бањски град, па денес на истото место се среќаваат геологија и археологија: белите минерални тераси под нив и остатоците од театри, бањи, храмови и некрополи над нив.
Токму популарноста на Pamukkale создаде и сериозен проблем. Интензивниот туризам во минатото влијаел врз природните формации, па дел од градбите биле отстранети, сообраќајот ограничен, а движењето на посетителите по терасите строго насочено. Денес капењето и пристапот се дозволени само во одредени зони. Белата боја што изгледа толку природно на фотографиите всушност зависи од чувствителен систем на вода и постојано создавање нови минерални слоеви.
Pamukkale е доказ дека не секој монументален пејзаж бара вулканска експлозија или движење на континенти. Понекогаш се доволни вода, растворени минерали и огромно количество време.
Atacama – пустината во која научниците вежбаат за Марс
Покрај пацифичкиот брег на северно Чиле се протега Atacama, пустина во која некои места добиваат само неколку милиметри дожд во текот на многу години. NASA Jet Propulsion Laboratory ја опишува како најсувата неполарна пустина на Земјата, а токму таа екстремна суша ја направила особено интересна и за истражувањето на други планети.
Причината за сувоста е комбинација од повеќе фактори. Андите блокираат дел од влажниот воздух од исток, студената Хумболтова струја покрај пацифичкиот брег го ограничува создавањето дождовни облаци, а стабилните атмосферски услови дополнително го намалуваат навлегувањето на врнежи. Резултатот е предел во кој некои делови со години можат речиси воопшто да не видат дожд.
Но Atacama не е монотона песочна пустина. Таму има солени полиња, високи вулкани, лагуни во кои живеат фламинга, камени долини, гејзери и планински висорамнини во кои боите се менуваат од црвено и окер до бело и зелено. На места пејзажот толку многу потсетува на фотографии од Марс што NASA таму тестира инструменти и методи за откривање микробиолошки живот во екстремно суви услови.
Научната привлечност на Atacama лежи токму во границата на можностите за живот. Ако микроорганизмите можат да преживеат во почва со речиси никаква влага, интензивно ултравиолетово зрачење и големи температурни осцилации, тогаш начинот на кој го прават тоа може да помогне во разбирањето каде и како да се бара живот на други планети.
А сепак, Atacama знае и целосно да го промени лицето. По ретки, посилни дождови одредени делови може да се покријат со диви цветови. Предел што изгледал биолошки речиси празен за кратко време станува розов, виолетов и бел. Тоа е потсетник дека пустината не е мртва – нејзиниот живот само чека услови што понекогаш пристигнуваат по многу долго време.
Пет различни начини Земјата да изгледа невозможно
Најинтересното кај овие пет места е што нивната необичност не произлегува од истиот природен процес. Salar de Uyuni го создале древни езера и испарување. Socotra ја обликувале географската изолација и еволуцијата. Danakil е производ на континенти што буквално се раздвојуваат. Pamukkale го гради минерална вода што непрекинато тече низ карпата. Atacama е резултат на необична комбинација од планини, океански струи и атмосфера.
Тие изгледаат како сцени од различни планети токму затоа што нашата сопствена планета нема само едно лице. Земјата може да биде бело огледало, остров со растенија што не постојат никаде на друго место, обоено геотермално поле, минерален „замок“ или пустина која на научниците им служи како замена за Марс. А можеби најголемата занимливост е што ништо од тоа не бара фантазија – потребно е само да се погледне доволно внимателно што веќе постои тука.
