Пензијата не е само сума на сметка
Кога кај нас ќе се спомне пензија, разговорот речиси веднаш станува разговор за преживување. Колку стигнува за сметки, колку за лекови, колку за пазар, колку за достоинство. Затоа погледот кон Швајцарија и Шведска често изгледа како поглед кон друга планета: повисоки пензии, поуредени системи, подобри здравствени услуги, посигурна старост.
Но токму тука почнува вистинското прашање. Дали високата пензија сама по себе значи мирен живот? Или и во најуредените европски системи староста се мери со нешто повеќе од бројка?
Повод за оваа тема се написите што ја отвораат споредбата меѓу пензионерскиот живот во Швајцарија и Шведска, како и искуствата на луѓе од регионот кои живееле или работеле во Швајцарија. Се поставува прашањето колкави се пензиите и каков е стандардот на пензионерите во овие две земји. Швајцарија веќе не може да се чита само како мит за висока плата и безгрижен живот. Паноптикумскиот агол е токму во таа пукнатина: меѓу бројката и животот.
Швајцарија: три столба, високи трошоци и систем што не простува незнаење
Швајцарскиот пензиски модел често се спомнува како еден од најстабилните во Европа. Тој не се потпира само на една државна пензија, туку на познатиот систем од три столба: државно осигурување, професионално пензиско осигурување и приватна заштеда. На официјалната страница ch.ch јасно е наведено дека првиот столб – OASI/AHV – треба да ги покрие основните потреби во староста, а не да обезбеди луксузен живот.
Тоа е важна разлика. Во јавните споредби често се слуша дека швајцарската пензија е „околу 2.500 евра“, но така лесно се мешаат државната основа, професионалните фондови и приватните заштеди. Според официјалните податоци, основната државна старосна пензија за самец во Швајцарија се движи меѓу 1.260 и 2.520 швајцарски франци месечно, во зависност од стажот, придонесите и приходите во работниот век. За брачни двојки постои ограничување до 150% од максималната поединечна пензија. Според информациите на AHV/IV, годинава се воведува и тринаесетта OASI/AHV пензија, исплатена на крајот од календарската година.
Тоа звучи силно, особено од македонска перспектива. Но Швајцарија има и друга страна: кириите, здравственото осигурување, транспортот, услугите и секојдневните трошоци се меѓу највисоките во Европа. Затоа високата пензија не е исто што и богатство. Таа е дел од систем во кој човекот плаќа многу, но за возврат добива ред, предвидливост и институционална сигурност.
Ова се допира и со пошироката европска тема за разликите во платите и стандардот. Во Паноптикум веќе пишувавме за тоа зошто истата работа не вреди исто на истиот континент. Истата логика важи и за пензиите: не е доволно да се спореди бројката, ако не се спореди и цената на животот што стои зад неа.
Шведска: помала пензија, посилна социјална мрежа
Шведска на прв поглед изгледа поскромно во споредба со Швајцарија. Но шведскиот модел не се темели само на висината на пензијата, туку на мрежата што ја придружува. Официјалната Шведска пензиска агенција објаснува дека пензискиот систем се состои од три дела: јавна национална пензија, професионална пензија од работодавецот и лични заштеди или имот.
Во Шведска јавната пензија е поврзана со приходите во текот на целиот работен век. Колку подолго човек работи и плаќа даноци, толку поголем е неговиот месечен износ. Но системот не ги остава сосема сами ни оние со ниски приходи. За пензионерите со ниска или никаква приходна пензија постои гарантирана пензија, а можни се и додатоци за домување и поддршка за постари лица со ниски примања.
Шведската филозофија е поинаква од швајцарската. Таа не ја гради сликата само врз индивидуалната заштеда и финансиска дисциплина, туку и врз социјалната држава. Пензијата е дел од поголем систем на здравство, домување, поддршка, локални услуги и општествено учество. Затоа староста таму не се разбира само како економска состојба, туку и како прашање на вклученост.
И сепак, ни Шведска не е романтична разгледница. Трошоците растат, животниот век се продолжува, пензиските реформи се врзуваат со очекуваната долговечност, а работниот век станува сè подолг. Шведската пензиска агенција веќе ја поврзува препорачаната возраст за пензионирање со генерациската припадност и животниот век. Тоа значи дека идната сигурност не е замрзната привилегија, туку систем што постојано се приспособува.
Гастарбајтерската илузија: висок приход, висока самотија
На Балканот Швајцарија долго време беше симбол на успехот. Заминување, работа, дисциплина, добра плата, автомобил, стан, пари испратени дома. Цела една семејна митологија се изгради врз претставата дека таму животот е „решен“.
Но искуствата на луѓето што навистина живееле таму се посложени. Некој заработува повеќе отколку што би заработил во Австрија, Германија или дома. Некој конечно чувствува дека трудот му е платен. Некој првпат гледа држава во која возот доаѓа навреме, институцијата одговара, правилото важи.
А потоа доаѓа другата сметка: скап стан, задолжително здравствено осигурување, превоз, храна, даноци, јазик, интеграција, осаменост. За човек од Балканот, особено за оној што живее од блискост, семејна мрежа, кафе-муабет и спонтана социјалност уредениот систем може да биде и психолошки студен. Не затоа што луѓето таму се „лоши“, туку затоа што општествата различно ја организираат приватноста, работата и припадноста.
Токму тука пензиската тема престанува да биде само финансиска. Староста не бара само редовна исплата. Бара смисла, блискост, навика, достапна грижа, чувство дека човекот не е отпишан од животот. Затоа прашањето за пензијата е дел од поголемата тема за квалитетот на животот како мерка што не се гледа само во бројките.
Што навистина можеме да научиме?
Од Швајцарија може да се научи дека пензискиот систем мора да биде дисциплиниран, долгорочен и предвидлив. Дека староста не се гради пред пензионирање, туку низ цел работен век. Дека придонесите, професионалните фондови и личната заштеда не се технички детали, туку архитектура на идната слобода.
Од Шведска може да се научи дека достоинството во староста не смее да зависи само од тоа колку човек успеал да заштеди. Државата има обврска да ја намали сиромаштијата меѓу постарите, да обезбеди здравствени и социјални услуги и да не дозволи човекот по работниот век да стане невидлив.
Од Македонија, пак, треба конечно да се научи дека разговорот за пензиите не смее да се води само пред избори, само со проценти и само со повремени покачувања. Пензијата е огледало на целиот систем: платите, придонесите, демографијата, иселувањето, здравството, семејната структура и вредноста што едно општество им ја признава на луѓето откако ќе престанат да бидат „активна работна сила“.
Затоа споредбата со Швајцарија и Шведска не треба да служи за завист. Треба да служи за трезнење. Таму бројките се повисоки, но и трошоците се повисоки. Таму системите се постабилни, но и правилата се построги. Таму староста е подобро заштитена, но не е ослободена од грижи.
Достоинството е најважната валута
На крајот, пензијата не е само пресметка. Таа е цивилизациска изјава. Кажува што мисли едно општество за човекот по неговиот работен век. Дали го гледа како товар, како број во буџетска табела, како гласачка категорија – или како човек што ја вградил својата сила во заедницата и сега има право на мир, грижа и достоинство.
Швајцарија и Шведска не се рај. Но тие покажуваат нешто што кај нас често недостига: системска сериозност. А без неа, секое покачување е привремена утеха, не решение.
Пензијата не е само прашање колку пари ќе легнат на сметка. Прашањето е дали по целиот живот работа човекот може да живее, а не само да преживува. Тука почнува вистинската мера на едно општество.
