Кога човекот останува без внатрешна насока

Безидејноста ретко доаѓа како драматичен пораз. Таа не тропа на врата, не се најавува со големи зборови, не личи на катастрофа. Почесто личи на нормален ден: многу информации, многу реакции, многу движење, а малку суштинска мисла. Човекот станува зафатен, но не и насочен. Присутен е, а не учествува. Гледа, коментира, споделува, се нервира, се приспособува – и полека заборава дека животот без идеја не е само празен, туку и лесно управлив.

Идејата не мора да биде голем историски проект, идеологија или судбинска мисија. Таа може да биде лична мера, морален правец, тивка одлука дека нешто вреди повеќе од удобноста, стравот или општото одобрување. Човек со идеја не е човек што постојано зборува за своите ставови, туку човек што има внатрешен распоред на вредности. Знае што не сака да предаде. Знае каде не сака да се распадне. Знае пред што не сака да молчи.

Безидејноста почнува токму таму каде што тој внатрешен распоред исчезнува. Тогаш човекот повеќе не избира, туку се префрла од еден импулс на друг. Денес е огорчен, утре рамнодушен, задутре забавен. Неговата свест не се движи по патека, туку по известувања. Однадвор изгледа информирано, одвнатре е расфрлано.

Општество со многу гласови и малку мисла

Современото општество не страда од недостиг на зборови. Напротив, зборовите се насекаде. Секој ден се произведуваат ставови, реакции, прогласи, кампањи, слогани, навреди и самореклами. Јавниот простор одамна не е тивок; тој е претоварен. А сепак, токму во тој шум се чувствува празнина. Како да има премногу говор, а премалку мислење.

Тоа е најопасната форма на безидејност: не молкот, туку говорот без содржина. Фразата го заменува ставот, паролата ја заменува мислата, позата ја заменува совеста. Човек почнува да зборува онака како што се очекува од него, а не она што го проверил во себе. Така јазикот станува амбалажа, не откритие. Во таа смисла, безидејноста е блиска до она за што Panoptikum веќе пишува во „Јазик, мисла и манипулација“: кога јазикот се празни, мислата станува лесна за водство.

Не е случајно што безидејните времиња најмногу сакаат зборови што звучат големо, а не обврзуваат на ништо. „Развој“, „реформа“, „европеизација“, „модернизација“, „иднина“, „стратегија“ – сето тоа може да биде потребно и точно, но може да стане и звучна завеса. Зборови што не ја отвораат стварноста, туку ја покриваат. Кога идејата исчезнува, речникот отекува. Колку помалку смисла има зад говорот, толку повеќе му треба патетика.

Празнината како удобност

Безидејноста има една заводлива страна: таа ослободува од напор. Да имаш идеја значи да носиш товар. Значи да спориш, да ризикуваш, да бидеш непријатен, да не се вклопиш секогаш во општата температура. Идејата бара дисциплина, паметење, доследност и жртва. Безидејноста, пак, нуди лесен живот: не се врзувај, не застанувај, не верувај премногу, не брани ништо до крај.

Оттука доаѓа нејзината популарност. Таа често се продава како разумност. „Биди практичен“, „не се заморувај“, „сите се исти“, „ништо не се менува“, „гледај си ја работата“. Тоа се реченици што изгледаат зрело, а во суштина можат да бидат мали капитулации. Не затоа што секој човек мора да биде револуционер, туку затоа што никој не може достоинствено да живее само како набљудувач на сопственото време.

Во безидејноста човекот се штити од разочарување, но ја губи способноста за надеж. Се штити од наивност, но паѓа во цинизам. Се штити од пораз, но престанува да започнува нешто што вреди. Така празнината станува удобна соба. Во неа нема големи судири, но нема ни вистинска височина. Има мир, но тоа не е спокој; тоа е умор што се преправа дека е мудрост.

Кога системот сака луѓе без идеи

Ниту еден систем не се плаши од човек што само се жали. Таквиот човек е предвидлив. Се плаши од човек што знае да мисли, да поврзува, да памети и да одбие. Идејата е опасна затоа што прави ред во хаосот. Таа му дава на човекот внатрешна вертикала. Без неа, тој е само корисник, гласач, потрошувач, публика, бројка, профил.

Затоа безидејноста не е само лична слабост. Таа е и општествен производ. Системот што сака послушност не мора да забранува мислење; доволно е да го претвори во замор. Доволно е да создаде толку многу шум што човекот ќе заборави да праша што е важно. Доволно е да го натера да живее во итност, во страв, во преживување, во непрекинато споредување. Тогаш идејата не се уништува со цензура, туку со истоштеност.

Тука се допира и поширокото прашање за идеите што го обликувале светот. Големите промени никогаш не почнале само од техника, администрација или пазар. Почнале од поинаков поглед кон човекот, слободата, правдата, знаењето, верата, телото, трудот, времето. Кога едно општество ќе престане да создава идеи, тоа можеби уште функционира, но веќе не расте. Се движи, а не оди никаде.

Македонската мера на безидејноста

Кај нас безидејноста често има посебна горчина. Не затоа што сме единствени во неа, туку затоа што долго живееме меѓу големи зборови и ситни резултати. Имаме искуство со ветувања што се трошат побрзо од хартијата на која се напишани. Имаме јавен говор што знае да биде патриотски без достоинство, европски без содржина, морален без личен пример, реформски без реформа. Во таква средина луѓето не стануваат рамнодушни затоа што се родени празни, туку затоа што премногу пати виделе како идеите се злоупотребуваат.

Но токму затоа не смееме да ја мешаме злоупотребата на идејата со самата идеја. Тоа е една од најголемите заблуди на уморното општество. Ако некој го злоупотребил зборот „правда“, не значи дека правдата е смешна. Ако некој се скрил зад „народот“, не значи дека народот е празна именка. Ако некој ја потрошил „иднината“ како политички реквизит, не значи дека иднината не треба да се мисли.

Безидејноста победува кога разочараниот човек ќе реши дека секоја идеја е измама. Тогаш измамниците навистина победиле: не затоа што ја спровеле својата идеја, туку затоа што нè убедиле дека повеќе не вреди да имаме никаква.

Идејата како лична хигиена на духот

Најпрво треба да ја вратиме идејата од големата сцена во секојдневниот живот. Идејата не живее само во книги, партии, академии, манифести и историски пресврти. Таа живее во начинот на кој човек работи, зборува, воспитува, чита, молчи, простува, се спротивставува, гради дом, избира пријатели, ја брани вистината кога лагата изгледа попрактична.

Во таа смисла идејата е лична хигиена на духот. Како што телото не може да живее здраво без воздух и движење, така и свеста не може да остане жива без смисла. Човек без идеја не мора да биде лош човек. Може да биде љубезен, вреден, забавен, коректен. Но ако во него нема нешто што го надминува моментот, тој лесно станува туѓ материјал. Некој друг ќе му каже што е важно, од што да се плаши, кого да мрази, што да посакува, за што да се срами.

Затоа безидејноста не се победува со голема декларација. Се победува со враќање на прашањата. Што навистина мислам? Што сум прифатил само затоа што сите го повторуваат? Од што се плашам кога молчам? Кому му користи мојата рамнодушност? Што би останало од мене ако ми се одземат навиките, улогите и изговорите?

Овие прашања не се удобни. Но без нив човекот станува уредно организирана празнина.

Против празниот живот

Безидејноста е сиромаштија што не се гледа веднаш. Таа не мора да значи недостиг од образование, информации или талент. Напротив, може да живее и во високообразовани луѓе, во богати институции, во модерни канцеларии, во блескави медиумски настапи. Нејзиниот знак не е незнаењето, туку отсуството на внатрешна нужност. Нема нешто што мора да се каже, мора да се направи, мора да се сочува.

А кога тоа „мора“ ќе исчезне останува живот што се прилагодува на сè. Таквиот живот може да биде удобен, но тешко може да биде достоинствен. Човек не е создаден само да преживува меѓу понуди, инструкции и туѓи наративи. Во него има потреба да остави смисла, макар мала, макар незабележана, макар без аплауз.

Затоа прашањето за безидејноста не е прашање за тоа дали имаме доволно големи идеи. Прашањето е дали уште имаме храброст за каква било вистинска идеја. За идеја што ќе нè направи помалку лесни за манипулација, помалку подложни на цинизам, помалку празни во сопственото присуство. Идејата не го спасува човекот од животот. Таа му дава причина да не го потроши залудно.