Пакоста ретко доаѓа со голема врева. Почесто се појавува тивко – во реченица кажана со насмевка, во ситно поткопување на туѓиот успех, во намерно премолчување токму тогаш кога еден збор би можел да помогне. Понекогаш е доволно само малото задоволство што некој друг не успеал.
Токму затоа е опасна. Големото зло полесно го препознаваме. Има постапка, жртва, последица. Пакоста сака да изгледа безначајно. „Само се пошегував“, „само кажав што мислам“, „сам си е виновен“, „нека види и тој како е“. Таа се крие зад привидната ситност на гестот, како да е премногу мала за да заслужува морална процена.
А човекот понекогаш не го повредуваат големите удари колку малите, упорни убоди што со време му го менуваат односот кон себе и кон другите.
Пакоста не е исто што и гневот
Гневниот човек може да избувне, да каже нешто неправедно, а подоцна да се засрами. Пакоста е постудена. Во неа почесто има свесна желба нешто да се намали, да се расипе или да се одземе од вредноста што ја има за другиот.
Не мора секогаш да биде спектакуларна постапка. Може да биде потсмев во вистинскиот момент, пренесена гласина, намерно изоставена информација, задоволство од туѓата непријатност или добро пресметана реченица кажана пред вистинската публика. Пакосниот човек не мора да сака целосно да го уништи другиот. Често му е доволно само малку да го спушти.
И токму во тоа „малку“ лежи нејзината морална измама.
Кога туѓиот успех станува лична навреда
Еден од изворите на пакоста може да биде зависта. Американската психолошка асоцијација ја опишува зависта како непријатно чувство поврзано со туѓите поседувања, способности, особини или достигнувања. Тоа, сепак, не значи дека секоја завист неизбежно произведува пакост. Човек може да почувствува завист, да ја препознае и да не ѝ дозволи да му го одреди однесувањето. Проблемот почнува кога туѓиот успех престанува да биде туѓ факт и станува лична навреда. Тогаш убавината на другиот станува провокација, неговото знаење – закана, успехот – неправда, а среќата доказ дека светот некако нè оштетил.
Во текстот „Завидливост и зависливост – рака под рака?“ веќе ја допревме токму таа тенка граница: туѓото достигнување може да стане мерка според која човек почнува да ја осудува сопствената вредност. Пакоста оди чекор понатаму. Таа не сака само јас да имам нешто што го има другиот. Понекогаш сака другиот да го нема.
Тука зависта престанува да биде само непријатна емоција и може да добие злонамерна насока. Истражувањата за таканаречената злонамерна завист и злорадоста покажуваат дека врската меѓу споредувањето со другите, зависта и задоволството од туѓата несреќа е сложена и зависи од контекстот, а не е едноставен автоматизам. Едно истражување достапно преку PubMed Central токму ја испитува таа врска меѓу злонамерната завист, социјалната споредба и злорадоста.
„Само сум искрен“ – удобниот изговор за суровост
Постои форма на пакост што особено лесно добива општествено оправдување. Таа се претставува како искреност.
„Јас само сум директен.“ „Јас кажувам сè во лице.“ „Не сакам лицемерие.“
Сите овие реченици можат да означуваат чесност. Можат, меѓутоа, да бидат и добро спакуван изговор за суровост. Не секоја вистина мора да биде кажана во секој миг, пред секого и на начин што намерно понижува. Искреноста не ја губи својата вредност кога има мера. Напротив, токму мерата покажува дали целта била нешто да се поправи или некого да се повреди.
Разликата често не е во самите зборови, туку во намерата зад нив.
Дали му кажуваме нешто на човекот затоа што му посакуваме добро, или затоа што уживаме во мигот кога ќе го видиме повреден? Дали исправаме неправда, или само сме нашле морално оправдување за сопствената агресивност?
Пакоста сака публика
Сам човек понекогаш има граници што во група лесно ги губи. Озборувањето станува забава. Понижувањето станува шега. Исклучувањето на некого од кругот станува доказ за припадност кон кругот. Кога сите се смеат, личната одговорност како да се распоредува меѓу присутните и секому му останува само мал дел. Така пакоста добива социјално одобрение.
Тоа е особено видливо во дигиталната комуникација. Социјалните мрежи ни даваат постојан увид во туѓите успеси, изглед, патувања, признанија и избрани мигови. Научната литература веќе долго ја испитува врската меѓу социјалното споредување, зависта и користењето социјални мрежи. Систематски преглед на истражувања за социјалните мрежи покажува дека овие односи постојат, но се посложени отколку едноставната теза дека „социјалните мрежи нè прават завидливи“.
Она што технологијата сигурно го олесни е дистанцата. Многу полесно е да се напише реченица за човек што не го гледаме во очи. Екранот не ја создава пакоста, но може да ја ослободи од непосредната човечка непријатност што понекогаш нè запира кога другиот стои пред нас.
Туѓото понижување не ја зголемува нашата вредност
Иронијата е во тоа што пакоста речиси никогаш не го прави човекот навистина посилен. Може да му даде кратко чувство на надмоќ, но надмоќта купена со туѓо понижување е евтина. Ако мора некого да намалиме за да изгледаме поголеми, проблемот веројатно не е во неговата големина. Ако туѓиот пораз ни носи спокојство, вреди да се прашаме што точно во нас било вознемирено од неговиот успех.
Тука прашањето за пакоста се допира со прашањето за достоинството и самопочитувањето. Човек што ја знае сопствената вредност нема постојана потреба да ја докажува преку туѓата безвредност. Достоинството не бара публика и не зависи од тоа дали некој друг ќе биде пониско.
Најнепријатната пакост е онаа што ја препознаваме во себе
Лесно е да се пишува за пакосните луѓе како за некоја посебна сорта човечки суштества со кои ние немаме ништо заедничко. Потешко е да се признае дека никој не е целосно имун на ситното задоволство од туѓиот неуспех. Некогаш сме почувствувале олеснување кога ривалот не успеал. Некогаш сме сакале некој премногу самоуверен да се сопне. Некогаш сме ја почувствувале реченицата што можела да заболи уште пред да ја изговориме. Самото постоење на таков импулс не е конечна пресуда за карактерот. Човекот не е секоја мисла што ќе му помине низ умот. Карактерот почнува да се гледа во она што ќе го направи со неа.
Да не ја изговори реченицата чија единствена цел е да понижи. Да не ја пренесе гласината за која знае дека ќе направи штета. Да не ја употреби туѓата слабост како оружје само затоа што му се дала можност. Да му го признае успехот и на човек што не му е близок. Да не ја претвори туѓата грешка во јавна гозба. Тоа не се големи морални подвизи. Во нив нема херојство за публика. Токму затоа кажуваат многу.
Карактерот се гледа кога можеме да повредиме без последици
Големите морални испити се ретки. Секојдневните се речиси невидливи. Се случуваат кога знаеме нешто што можеме да го злоупотребиме, кога некој послаб зависи од нашата добра волја, кога имаме публика на која можеме да ѝ се допаднеме со туѓо понижување или кога можеме да нанесеме мала штета без никој да нè повика на одговорност. Тука пакоста ја покажува својата вистинска природа. Таа не нуди големо зло. Нуди мала дозвола: само овојпат, само една реченица, само една гласина, само едно задоволство од туѓиот пад.
А карактерот можеби најјасно се гледа токму во одговорот на таа понуда.
