Постојат зборови што ги изговараме како да ставаме точка. „Несомнено.“ „Непорекливо.“ Со нив не отвораме разговор, туку како да го затвораме. Тие звучат како последна врата зад која веќе нема што да се проверува, да се преиспитува или да се оспорува. А сепак, токму таму каде што човекот е најсигурен дека ја поседува вистината, понекогаш започнува најинтересното прашање: колку навистина сме сигурни во она што го сметаме за несомнено?
Сомнежот има лош углед само кога се меша со неодлучноста. Во суштина, тој е еден од најстарите инструменти на човечката мисла. Да се сомневаш не значи дека ништо не знаеш, туку дека не сакаш лесно да го прогласиш за знаење она што е можеби само впечаток, навика, наследено уверување или туѓо толкување. Човек кој прашува „дали е навистина така?“ не ја напаѓа вистината. Напротив, ѝ дава можност да се покаже посилна од нашата желба таа да биде токму онаква каква што сме ја замислиле.
Два збора што не значат сосема исто
„Несомнено“ и „непорекливо“ затоа не се сосема исти зборови. Несомнено е она за што, барем во дадениот миг, не гледаме разумна причина да се сомневаме. Непорекливо е она што не може уверливо да се негира без да се судри со фактите, логиката или непосредното искуство. Во секојдневниот говор тие лесно се заменуваат, но меѓу нив постои важна нијанса: првото се однесува и на нашата сигурност, второто повеќе на отпорноста на самото тврдење.
Таа разлика изгледа ситна сè додека не ја пренесеме во животот.
Колку нешта некогаш биле сметани за несомнени? Општествени поредоци, научни претпоставки, претстави за човекот, обичаи што изгледале вечни, авторитети чии зборови не се проверувале. Историјата е полна со сигурности што подоцна станале заблуди. Не затоа што луѓето порано биле помалку разумни, туку затоа што секое време има свои слепи точки. И нашето ги има. Само што своите најтешко ги забележуваме.
Кога повторувањето почнува да личи на доказ
Човек лесно ја меша повторуваната мисла со докажаната мисла. Ако едно тврдење доволно долго кружи низ семејството, медиумите, политиката, училиштето, професијата или кругот на истомисленици, постепено престанува да се доживува како тврдење. Станува „нешто што сите го знаат“. Токму тука почнува опасноста. Зашто реченицата „тоа е непорекливо“ понекогаш не значи дека нешто навистина е докажано, туку дека околината веќе не дозволува да биде доведено во прашање.
А вистината не треба да се плаши од прашања.
Она што е вистински непорекливо не станува послабо ако го проверуваме. Фактот не бара послушност, туку проверка. Аргументот не бара верност, туку разум. Кога некоја идеја може да преживее само ако никој не ја оспорува, проблемот најчесто не е во скептикот. Проблемот е во кревкоста на идејата.
Од убедување до догма има само еден опасен чекор
Во тоа се крие и една важна разлика меѓу убедувањето и догмата. Убедувањето може да биде силно, а сепак да остане отворено за нов доказ. Догмата ја претвора сопствената сигурност во забрана за туѓото прашање. Првата вели: „Имам причини да мислам дека е така.“ Втората вели: „Не смееш да мислиш поинаку.“ Од тој миг повеќе не станува збор само за вистина, туку и за моќ.
Затоа зборовите „несомнено“ и „непорекливо“ заслужуваат малку повеќе внимателност отколку што обично им даваме. Особено во време кога јавниот простор е преполн со апсолутни тврдења. Секој има „очигледен факт“, „единствено можно објаснување“, „непобитен доказ“. Колку е посложена стварноста, толку попривлечно станува едноставното уверување дека конечно сме ја разбрале целата.
Но зрелото мислење не се препознава по бројот на извичници. Тоа знае да направи разлика меѓу „знам“, „верувам“, „претпоставувам“ и „сакам да биде така“. Оваа разлика можеби не звучи спектакуларно, но од неа зависи огромен дел од нашата способност да го разбереме светот. Кога желбата се претставува како факт, кога впечатокот се прогласува за доказ, а припадноста кон некоја страна за аргумент, несомненото станува само маска на увереноста.
И сомнежот има своја граница
Сепак, од ова не следува дека треба да живееме во бескрајна недоверба. Не е мудрост да се сомневаме во сè само затоа што можеме. И сомнежот може да стане поза, па дури и бегство од одговорноста да се прифати она што фактите јасно го покажуваат. Постојат нешта кои разумно ги сметаме за утврдени. Постојат докази што се доволно силни, сознанија што се постојано проверувани и искуства што не можат бесконечно да се релативизираат.
Вистинската интелектуална зрелост затоа не е ниту во слепата сигурност, ниту во слепиот сомнеж. Таа е во способноста да знаеме кога имаме основа да бидеме сигурни – и кога сме должни повторно да прашаме. Можеби токму тука зборот „непорекливо“ ја добива својата вистинска тежина. Не како украс со кој ќе ја засилиме реченицата, туку како одговорност.
Ако нешто нарекуваме непорекливо, треба да бидеме подготвени да покажеме зошто. Ако нешто прогласуваме за несомнено, треба да знаеме дали сме стигнале до таа сигурност преку проверка или само преку навика.
Зашто најлесно е да се биде сигурен. Многу е потешко да се знае зошто.
