Настани на 19 септември носат ретко добра мешавина од наука, технологија, култура, инфраструктура и општествени промени. На овој датум животни првпат полетале со балон пред човечки патник да се осмели на таков лет, Нов Зеланд направил историски исчекор во избирачкото право на жените, а во Македонија започнала изградбата на железничката линија Велес – Прилеп и било основано угостителско-туристичкото училиште што денес го носи името „Лазар Танев“. Подоцна на една англиска фарма почнал фестивал што ќе стане светски културен феномен, се родил дигиталниот „смајли“, а случајно откриена мумија во Алпите отворила прозорец кон животот пред повеќе од пет илјади години.
1783 – Овца, патка и петел станаа првите патници во балон
Версај на 19 септември 1783 година бил сцена на експеримент што денес звучи речиси како приказна. Браќата Жозеф-Мишел и Жак-Етјен Монголфје испратиле балон со топол воздух во кој патувале овца, патка и петел. Пред да се ризикува човечки живот, требало да се провери дали живо суштество воопшто може безбедно да престојува на височина.
Балонот полетал од дворот на палатата во Версај пред кралското семејство и огромна публика, останал во воздух околу осум минути и безбедно се спуштил неколку километри подалеку. Националниот музеј за воздухопловство и вселена Smithsonian ги наведува трите животни како првите живи патници испратени во воздух со балон. Успехот му го отворил патот на следниот голем чекор: само два месеца подоцна луѓе ќе го изведат првиот слободен лет со балон.
1893 – Нов Зеланд прв им го гарантираше парламентарното избирачко право на жените
По години петиции, јавни кампањи и организирање, гувернерот Лорд Глазгов го потпишал новиот Изборен закон на 19 септември 1893 година. Со него Нов Зеланд станал првата самоуправна држава во светот во која жените добиле право да гласаат на парламентарни избори.
Промената не дошла како подарок од власта. Зад неа стоела долга кампања предводена од Кејт Шепард и организации за женско избирачко право, со десетици илјади потписи собрани низ земјата. Според Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд, само неколку недели подоцна повеќе од 109.000 жени се запишале во избирачките списоци. Датумот и денес се одбележува како Suffrage Day – потсетник дека едно право што денес изгледа саморазбирливо било освоено со долг јавен притисок.
1932 – Започна изградбата на железничката линија Велес – Прилеп
Македонската инфраструктурна приказна на овој датум води кон Бабуна. На 19 септември 1932 година започнала изградбата на железничката делница што требало да ги поврзе Велес и Прилеп преку тежок планински терен. Работата барала тунели, мостови, усеци и инженерски решенија што за своето време претставувале сериозен градежен потфат.
Истражување објавено од Институтот за национална историја го наведува токму овој датум како почеток на изградбата, додека линијата била пуштена во јавен сообраќај во јануари 1936 година. На трасата биле изградени 18 тунели, а најдолгиот под Бабуна надминувал два и пол километри. историската студија за изградбата на пругата Велес – Прилеп сведочи и за тешките услови во кои работеле луѓето што ја пробивале трасата низ планината.
1949 – Основано е угостителско-туристичкото училиште „Лазар Танев“
Развојот на туризмот и угостителството не зависи само од хотели и ресторани, туку и од луѓето што знаат како тие треба да функционираат. Во 1949 година, со решение на Владата на НР Македонија и по предлог на Комитетот за угостителство и туризам, било основано државно средно училиште за подготовка на стручен кадар во оваа област.
Во почетокот се школувале келнери, готвачи и слаткари, а установата во првите години работела во Охрид и Битола пред да се пресели во Скопје. официјалниот историјат на СУГС „Лазар Танев“ го врзува неговото основање со 1949 година, додека историските календари го наведуваат 19 септември како ден на решението за негово формирање. Од мало стручно училиште, институцијата со децении прераснала во едно од препознатливите места за образование во угостителството и туризмот во Македонија.
1970 – На една фарма започна приказната на Гластонбери
Влезница од една фунта, околу 1.500 посетители и бесплатно млеко од фармата – почетокот на Гластонбери тешко наликува на огромниот фестивал што денес собира публика од целиот свет. Првиот настан бил организиран од фармерот Мајкл Ивис на Worthy Farm во Сомерсет, инспириран од музички фестивал што претходно го посетил.
Првото издание започнало на 19 септември 1970 година, ден по смртта на Џими Хендрикс. Меѓу изведувачите биле Марк Болан, Ал Стјуарт, Stackridge и Quintessence. официјалната историја на Glastonbury Festival потсетува дека тогашниот Pop, Folk & Blues фестивал бил мал селски настан во споредба со денешната огромна „градска“ структура што никнува на полињата секое лето. Токму во таа разлика се гледа колку далеку може да стигне една културна идеја за половина век.
1982 – Три знаци го создадоа дигиталниот „смајли“ 🙂
Интернет-комуникацијата имала проблем уште пред интернетот да стане масовен: како во чист текст да покажете дека нешто е шега? На електронската огласна табла на Универзитетот Карнеги Мелон, професорот по компјутерски науки Скот Фалман предложил едноставно решение. На 19 септември 1982 година, во 11:44 часот, ја напишал комбинацијата 🙂 и предложил читателите да ја гледаат странично.
Истовремено го предложил и 🙁 за пораки што не се шега. Оригиналната порака подоцна била пронајдена на стара резервна лента и денес е зачувана од Carnegie Mellon University. Универзитетот го смета овој момент за раѓање на дигиталниот емотикон, претходник на денешните илјадници emoji симболи. Мал знак создаден за избегнување недоразбирања се претворил во глобален визуелен јазик.
1985 – Земјотресот во Мексико Сити ја промени свеста за урбаната сеизмичка опасност
Во 7 часот и 17 минути по локално време силен земјотрес со магнитуда 8,1 започнал во близина на пацифичкиот брег на Мексико. Иако епицентарот бил стотици километри од главниот град, Мексико Сити претрпел катастрофални последици. Меките седиментни слоеви под голем дел од градот ги засилиле сеизмичките бранови и продолженото нишање урнало бројни згради.
Националниот центар за превенција од катастрофи на Мексико го бележи потресот од 19 септември 1985 година како еден од најразорните во современата историја на земјата. Трагедијата влијаела врз градежните стандарди, системите за цивилна заштита и начинот на кој градот се подготвува за идни земјотреси. Истата дата доби уште поголема симболика кога нов силен земјотрес го погоди централно Мексико на 19 септември 2017 година.
1991 – Двајца планинари случајно го пронајдоа Оци
Ерика и Хелмут Симон пешачеле во Алпите на границата меѓу Италија и Австрија кога во мразот забележале човечко тело. Првично се претпоставувало дека станува збор за несреќен планинар од поново време. Вистината била далеку поневеројатна.
Телото се покажало како природно зачувана мумија стара околу 5.200 години. Човекот подоцна го добил името Оци – Ледениот човек. Заедно со него биле зачувани облека, оружје и алатки што им овозможиле на археолозите со извонредни детали да го реконструираат животот во бакарното време. Археолошкиот музеј на Јужен Тирол, каде што денес се чува мумијата, го наведува 19 септември 1991 година како датум на откритието на височина од 3.210 метри. Една случајна планинарска прошетка така станала едно од најзначајните археолошки откритија на крајот од XX век.
Настани на 19 септември покажуваат колку различни патишта водат кон нешто што подоцна го нарекуваме историско. Понекогаш тоа е балон со три необични патници, пруга пробиена низ Бабуна или мала фарма со музика и бесплатно млеко. Другпат се три знаци на компјутерски екран или тело зачувано во лед пет милениуми. Меѓу нив има и потешки приказни, како мексиканскиот земјотрес, кои оставаат знаење стекнато по висока цена. Токму таа разновидност го прави 19 септември многу повеќе од уште една дата во календарот.
