Човекот мисли многу повеќе отколку што кажува, кажува многу повеќе отколку што прави, а понекогаш прави нешто сосема спротивно од она што го мисли и го зборува. Токму во тој простор — меѓу мислата, ставот и дејството — се открива вистинската структура на неговата личност. Не во убаво составената реченица, не во свечено искажаното уверување, туку во мигот кога треба да се преземе одговорност и да се направи избор.
Мислењето е почеток. Ставот е зацврстено мислење. Дејствувањето е нивниот испит.
Можеме да размислуваме за правдата, да зборуваме за достоинството, да се повикуваме на моралот и да ја осудуваме неправдата. Но вистинската вредност на сите тие размислувања станува видлива дури тогаш кога неправдата ќе се случи пред нас, кога достоинството на другиот ќе биде повредено и кога од нас ќе се очекува нешто повеќе од збор. Тогаш мислењето веќе не е интелектуална удобност, а ставот престанува да биде реторичка декорација. Тогаш се бара дејство.
Мислењето како внатрешно движење
Мислењето е една од најслободните човечки способности. Во мислата човекот може да се сомнева, да истражува, да споредува, да негира, да замислува и повторно да создава. Никој не може целосно да навлезе во неговиот внатрешен свет и да му нареди што точно да мисли. Дури и во најстрогите системи на контрола останува некаков скриен простор во кој поединецот разговара со себеси.
Но мислењето не е секогаш независно колку што сакаме да веруваме. Тоа се создава под влијание на воспитувањето, средината, образованието, стравовите, интересите, предрасудите и информациите што ги примаме. Понекогаш мислиме дека сме дошле до сопствен заклучок, а всушност само сме презеле туѓо мислење и сме го прифатиле како свое. Повторуваме реченици што сме ги слушнале, се приклонуваме кон ставовите на мнозинството и ги браниме без да сме ги преиспитале.
Да се мисли не значи само да се има мислење. Вистинското мислење бара напор. Тоа подразбира подготвеност човекот да се соочи со фактите, но и со сопствените заблуди. Да мислиш значи да бидеш способен да признаеш дека можеби не си во право. Оној што никогаш не се сомнева во своите убедувања најчесто не мисли длабоко, туку само цврсто се држи до она што однапред решил да го смета за вистина.
Зрелото мислење не се плаши од прашања. Тоа не ја доживува различноста како навреда, ниту несогласувањето како непријателство. Напротив, токму преку средбата со поинаквото станува појасно и посилно. Мислењето што мора да биде заштитено од секоја критика не е уверување, туку кревка догма.
Ставот како преземена позиција
Ставот настанува кога мислењето ќе добие насока и определба. Можеме да имаме многубројни размислувања за некое прашање, но ставот бара да се определиме. Тој е границата што ја поставуваме меѓу она што го прифаќаме и она што го одбиваме, меѓу вредноста што ја браниме и постапката што не сме подготвени да ја оправдаме.
Меѓутоа, ставот не е исто што и тврдоглавоста. Човекот со став не е оној што никогаш не го менува мислењето, туку оној што знае зошто нешто прифаќа или одбива. Тој може да го промени ставот кога ќе се појават посилни докази, нови сознанија или подлабоко разбирање. Таквата промена не е секогаш знак на слабост. Понекогаш е доказ за интелектуална чесност.
Слабоста не е во тоа да признаеме дека сме погрешиле. Слабоста е да продолжиме да ја браниме грешката само затоа што некогаш јавно сме ја застапувале.
Во јавниот живот ставовите често се претвораат во претстава. Луѓето ги изговараат оние мислења што ќе им донесат одобрување, припадност, корист или политичка заштита. Се создаваат гласни уверувања без внатрешна содржина. Се бранат вредности што важат само додека не станат пречка за личниот интерес. Така ставот станува маска.
Некој е за правда додека таа не го допре неговиот привилегиран круг. За еднаквост е додека не треба да се откаже од сопствената предност. Ја брани слободата на говорот додека зборуваат неговите истомисленици, но бара забрани штом ќе слушне нешто што не му се допаѓа. Се повикува на законите кога тие му одат во прилог, а ги прогласува за неправедни кога ќе му постават ограничување. Таквиот човек можеби има јавно искажани ставови, но нема цврсти принципи.
Принципот е став што важи и кога неговата примена не ни носи корист.
Дејствувањето како мерка на кажаното
Дејствувањето е највидливиот облик на нашето вистинско определување. Не затоа што секој чин совршено ја открива човековата внатрешност, туку затоа што преку постапките мислењата и ставовите добиваат последици.
Можеме да кажеме дека сме сочувствителни, но сочувството се потврдува кога ќе му помогнеме на човек што не може да ни возврати. Можеме да тврдиме дека сме чесни, но чесноста се проверува кога измамата би ни донела корист и би останала неоткриена. Можеме да се претставуваме како храбри, но храброста започнува дури кога ќе се соочиме со ризикот што го носи одбраната на сопственото уверување.
Зборовите лесно создаваат привид на морална височина. Дејствувањето ја отстранува таа илузија.
Човекот може со часови да зборува за општото добро, а во секојдневието да не направи ништо што не му носи лична корист. Може да ја осудува корупцијата, а да побара услуга преку познанство. Може да се гневи поради загадувањето, а самиот неодговорно да го валка просторот. Може да се повикува на човечкото достоинство, а кон вработениот, соседот или послабиот да се однесува со презир. Во таквите случаи не постои само недоследност. Постои расцеп меѓу сликата што човекот ја создава за себеси и човекот што се покажува низ своите дела.
Зошто не постапуваме според сопствените ставови?
Јазот меѓу ставот и дејствувањето не е секогаш последица на лицемерство. Човекот е противречно суштество. Тој може искрено да верува во нешто, а сепак да нема сила да постапи во согласност со тоа. Причините можат да бидат стравот, несигурноста, зависноста, притисокот на средината, желбата за прифаќање или сознанието дека секое вистинско дејство има цена.
Лесно е да се брани правдата во разговор во кој ништо не ризикуваме. Многу потешко е да се застане на страната на неправедно обвинетиот кога мнозинството веќе го осудило. Едноставно е да се зборува за слобода кога таа е обезбедена. Потешко е да се брани кога нејзината одбрана може да нè чини положба, спокојство или припадност.
Токму затоа не треба пребрзо да се суди секоја човечка слабост. Понекогаш човекот не дејствува не затоа што неговиот став е лажен, туку затоа што неговата храброст сè уште не е дорасната до него. Тоа не ја оправдува пасивноста, но ја објаснува внатрешната борба.
Сепак, ако отстапувањето постојано се повторува, ако секогаш наоѓаме изговор да не постапиме според она што го застапуваме, тогаш мора да си поставиме непријатно прашање: дали навистина го имаме тој став или само сакаме да веруваме дека го имаме?
Уверувањето што никогаш не влијае врз однесувањето постепено се претвора во празна самопретстава.
Опасноста од дејствување без мислење
Но не е доволно само да се дејствува. Дејствувањето без размислување може да биде исто толку опасно колку и мислењето без дејствување. Историјата е исполнета со луѓе што постапувале решително, но во служба на заблуди, омрази и разрушувачки идеологии. Енергијата, решителноста и храброста сами по себе не се морални вредности. Нивната вредност зависи од целта кон која се насочени и од средствата со кои се остваруваат.
Човек што дејствува без да ги преиспита последиците лесно станува извршител на туѓа волја. Тој може да биде убеден дека прави нешто возвишено, а всушност да создава страдање. Затоа меѓу мислата и дејството мора да постои одговорност.
Пред да постапиме, треба да се прашаме: Врз кои факти се заснова мојот став? Кого може да повреди моето дејство? Дали средствата што ги користам ја поништуваат целта што ја бранам? Дали би ја сметал истата постапка за исправна доколку ја преземе мојот противник?
Последното прашање е особено важно. Луѓето често ги оценуваат постапките не според нивната природа, туку според тоа кој ги извршил. Она што го осудуваат кај противникот, го оправдуваат кај сојузникот. Така ставовите стануваат племенски, а моралот селективен.
Но моралот што се менува според името на сторителот не е морал. Тој е средство за одбрана на сопствената страна.
Јавната бучава и сиромаштијата на делата
Современото време овозможи секој став веднаш да стане јавен. Со неколку зборови човекот може да се изјасни за војна, мир, правда, култура, образование, екологија, демократија или човекови права. Никогаш немало толку многу искажани мислења, а можеби никогаш не било толку тешко да се разликуваат искреното уверување и миговниот јавен настап.
Дигиталниот простор создава чувство дека изјаснувањето е исто што и дејствувањето. Со споделување порака или со јавно негодување човекот стекнува впечаток дека ја исполнил својата граѓанска и морална должност. Но реакцијата не е секогаш акција, а видливоста не е исто што и влијанието.
Општеството не се менува само со бројот на објавени ставови. Се менува кога ставовите ќе станат навики, одлуки, институционални правила и конкретни постапки. Грижата за заедницата не се мери само со критиката кон власта, туку и со односот кон заедничкиот простор. Почитувањето на законот не се докажува со барање другите да го почитуваат, туку со сопствената подготвеност да не бараме исклучок.
Големите промени често се поврзуваат со големи зборови, но нивната трајност зависи од илјадници мали дејства. Општеството не го создаваат само говорите од говорниците. Го создаваат и секојдневните одлуки на луѓето кога никој не ги набљудува.
Ставот на власта и нејзините дела
Најголемата проверка на односот меѓу кажаното и направеното се случува во политиката и власта. Таму зборот не е само лично мислење. Тој е ветување што може да влијае врз животот на многумина.
Политичарот може да зборува за народот, правдата, развојот, еднаквоста и одговорноста. Но вистинскиот став на власта не се чита во свечените говори. Тој се гледа во буџетот, законите, кадровските решенија, јавните набавки, односот кон критиката и во начинот на кој институциите постапуваат кон моќните и немоќните.
Власта најјасно го покажува својот став кога треба да избере меѓу јавниот интерес и сопствената удобност. Ако постојано го избира второто, тогаш сите декларации за служба на граѓаните остануваат празни. Истото важи и за опозицијата. Не е доволно да се критикува секоја постапка на власта. Треба да се покаже дека принципите што се застапуваат ќе важат и тогаш кога улогите ќе се сменат. Политичкиот став што зависи од тоа дали некој е на власт или во опозиција не е принципиелна позиција, туку приспособување кон моменталниот интерес.
Демократијата не пропаѓа само кога ќе исчезне слободата на мислење. Таа слабее и кога мислењата се множат, а одговорното дејствување исчезнува; кога сите говорат, а никој не презема одговорност; кога ветувањата се третираат како потрошен материјал, а последиците секогаш му се припишуваат на некој друг.
Молчењето како став и како постапка
Не секој став мора да биде гласно изговорен, но и молчењето има значење. Понекогаш тоа е знак на мудрост и воздржаност. Човекот молчи затоа што нема доволно факти, затоа што не сака да придонесе кон омразата или затоа што разбира дека не секоја мисла мора веднаш да стане јавна. Но има и поинакво молчење — молчење пред неправдата, од страв или корист. Во таквите ситуации молчењето не е отсуство на став. Тоа е став претворен во пасивно соучесништво.
Кога човекот гледа дека некој е понижуван, измамен или прогонуван, а свесно молчи за да ја зачува сопствената удобност, тој веќе дејствува. Неговото недејствување произведува последица. Тоа му остава простор на посилниот и му ја одзема надежта на послабиот. Не правиме избор само кога нешто преземаме. Избираме и кога решаваме да не направиме ништо.
Секако, не може секој човек да се спротивстави на секоја неправда. Човечките можности се ограничени. Но постои разлика меѓу немоќта и рамнодушноста, меѓу разумната претпазливост и удобното избегнување. Совеста најчесто ја препознава таа разлика, дури и кога умот создава бројни оправдувања.
Доследноста не значи совршенство
Да се бара единство меѓу мислењето, ставот и дејствувањето не значи да се бара човечка безгрешност. Никој не е совршено доследен. Секој понекогаш отстапува од сопствените уверувања, се плаши, греши, се предомислува или попушта пред слабоста.
Вистинското прашање не е дали човекот некогаш ќе биде недоследен, туку што ќе направи кога ќе ја препознае својата недоследност. Ќе ја прикрие ли со нови зборови? Ќе се обиде ли да ја оправда? Ќе ги обвини ли другите? Или ќе ја признае и ќе се обиде да го усогласи своето однесување со вредностите што ги застапува?
Доследноста не е неподвижност. Таа е постојан напор мислата, зборот и делото да не станат меѓусебни непријатели. Тоа е процес на самопроверување во кој човекот не се прашува само: „Што мислам?“, туку и: „Зошто го мислам тоа?“, „Дали навистина го застапувам?“ и „Што сум подготвен да направам во согласност со него?“
Човекот може да го промени мислењето, а да остане морално доследен, ако промената произлегла од ново сознание. Но може цел живот да го повторува истиот став и да биде длабоко недоследен, ако постојано постапува спротивно од него.
Делото како продолжение на мислата
Најзрелото дејствување не е нагло ниту слепо. Тоа произлегува од обмислен став, а ставот се темели врз критичко и одговорно мислење. Мислата ја испитува стварноста, ставот ја одредува насоката, а делото ја презема одговорноста. Ако недостига мислата, дејствувањето станува непромисленост. Ако недостига ставот, тоа станува приспособување. Ако недостига дејството, мислењето останува затворено во удобноста на зборовите.
Потребни се сите три.
Мислењето без став може бесконечно да талка. Ставот без мислење лесно се претвора во фанатизам. Ставот без дејствување станува декларација. Дејствувањето без став се претвора во послушност кон туѓа волја. Само нивното внимателно усогласување создава личност што знае што мисли, разбира што брани и е подготвена да одговара за она што го прави.
На крајот, човекот не е само она што го мисли за себеси. Не е ниту она што јавно го кажува. Тој е и трагата што ја остава со своите постапки.
Мислењата можат да бидат мудри, ставовите возвишени, а зборовите убедливи. Но ако зад нив не следува дејство, тие остануваат можности што никогаш не станале стварност. А стварноста, колку и да е сурова, не се менува со нашите намери, туку со постапките што од нив произлегуваат.
Затоа најважното прашање не е само какво мислење имаме за светот, туку што правиме во светот врз основа на тоа мислење. Не е доволно да ја препознаеме вистината — треба да бидеме подготвени да живееме во согласност со неа. Не е доволно да ја посакуваме правдата — треба да не учествуваме во неправдата. Не е доволно да говориме за човечноста — треба да ја покажеме во односот кон конкретниот човек.
Меѓу мислата и делото секогаш постои растојание. Карактерот се создава токму во напорот тоа растојание да се намали.
Зашто мислењето ни кажува каков свет можеме да замислиме, ставот открива на која страна сме избрале да застанеме, а дејствувањето покажува кои сме навистина.
