Хормонот што не нè успива насила, туку му дава знак на телото

Мелатонинот е еден од оние мали, тивки хормони за кои ретко размислуваме додека сè функционира како што треба. Но кога сонот ќе почне да бега, кога ноќта ќе стане долга, а утрото тешко, тогаш одеднаш сфаќаме дека телото има свој внатрешен часовник – и дека тој часовник не работи само со волја, навика или умор.

Мелатонинот го создава пинеалната жлезда, позната и како епифиза, мала ендокрина жлезда сместена длабоко во мозокот. Таа не ја „гледа“ светлината директно, но добива сигнал преку очите и нервните патишта што го поврзуваат светлото, темнината и мозочниот центар за биолошки ритам. Токму затоа темнината го поттикнува неговото лачење, а светлината – особено силната вечерна светлина – го намалува или го одложува. Според NCBI, светлосно-темниот циклус е клучен сигнал преку кој се синхронизира нашиот циркаден ритам.

Откривање на мелатонинот и неговата главна улога

Функцијата на епифизата долго време била обвиена со претпоставки, симболика и недоразбирања. Анатомски и хистолошки била позната многу порано, но нејзината вистинска физиолошка важност почнала јасно да се разбира дури во втората половина на 20. век. Хормонот мелатонин го открил Арон Лернер во 1958 година на Универзитетот Јејл – момент по кој оваа мала жлезда добила многу поголемо научно значење.

Најважната функција на мелатонинот е да му помогне на организмот да го усогласи циклусот на сон и будност. Тој не е „копче за спиење“, како што често погрешно се мисли, туку сигнал. Му кажува на телото дека настапува ноќ, дека треба да се намали будноста, дека внатрешниот ритам треба да премине во ноќен режим. NCCIH го опишува мелатонинот како хормон што учествува во регулирањето на циркадниот ритам и може да помогне кај одредени нарушувања на спиењето и jet lag.

Светлина, темнина и нашиот внатрешен часовник

Мелатонинот најмногу се лачи навечер и во текот на ноќта. Со појавата на дневна светлина неговото ниво природно се намалува. Затоа и не е случајно што современиот човек, кој доцна навечер гледа во екрани, живее под силно вештачко светло и ретко поминува доволно време надвор на природна дневна светлина, сè почесто има нарушен ритам на сон.

Тука не станува збор само за тоа колку сме уморни. Станува збор за сигналите што му ги праќаме на мозокот. Ако навечер телото добива порака дека „денот уште трае“, мелатонинот може да се лачи подоцна или послабо. Ако наутро не добие доволно дневна светлина, ритамот дополнително се поместува. Затоа темна спална соба навечер и природна светлина наутро не се мали совети, туку основна хигиена на биолошкиот часовник. Sleep Foundation наведува дека светлината ја забавува или прекинува продукцијата на мелатонин, додека темнината ја поттикнува.

Мелатонинот, возраста и сонот

Кај децата лачењето на мелатонин е повисоко, а со текот на годините неговото ниво постепено се менува. Токму затоа децата често имаат поинаков ритам и потреба за подолг сон, додека кај возрасните, особено во подоцнежна возраст, спиењето станува покревко, попрекинато и понекогаш пократко.

Сепак, треба внимателно да се зборува за врската меѓу мелатонинот и пубертетот. Постари толкувања често велат дека тој „го спречува“ сексуалното созревање, но денешната наука е попретпазлива. Познато е дека концентрацијата на мелатонин се менува со пубертетскиот развој, но улогата на мелатонинот во човечкото сексуално созревање не е толку едноставна и не смее да се претставува како директна причина. Современите прегледи укажуваат дека нивото на мелатонин генерално се намалува со пубертетската прогресија, но механизмите сè уште се истражуваат.

Jet lag, ноќни смени и нарушен ритам

Мелатонинот е најпознат како помош кај jet lag – онаа чудна состојба по долги летови, кога телото е во една временска зона, а часовникот на ѕидот во друга. Слично се случува и кај луѓе што работат ноќни смени или често го менуваат распоредот на спиење. Во такви случаи проблемот не е само несоница, туку судир меѓу надворешниот распоред и внатрешниот биолошки ритам.

Истражувањата покажуваат дека мелатонин како суплемент може да помогне кај jet lag и кај некои циркадни нарушувања на спиењето, но не треба да се третира како безусловно решение за секоја несоница. Mayo Clinic наведува дека мелатонинот може да биде корисен за краткорочна употреба кај одредени состојби, но треба да се користи внимателно, како и секое средство што влијае врз спиењето.

Антиоксиданс, митохондрии и стареење – што знаеме, а што не смееме да преувеличиме

Во последните децении мелатонинот се истражува и надвор од темата сон. Се зборува за негово антиоксидативно дејство, за можни врски со митохондриите, имунолошкиот систем и процесите на стареење. Овие теми се важни, но мора да се кажат прецизно.

Митохондриите се енергетски центри на клетките. Тие учествуваат во создавањето АТП – основната енергетска „валута“ на клетката. Со стареењето, нивната функција може да слабее, а оксидативниот стрес станува еден од факторите што се поврзуваат со оштетување на клетките. Мелатонинот во лабораториски и животински модели покажува антиоксидативни својства, но тоа не значи дека денес може одговорно да се претстави како лек против стареење, Алцхајмерова болест, Паркинсонова болест или карцином.

Тука е границата меѓу надежта и доказот. Едно е да се каже дека мелатонинот има биолошки интересни својства и дека се истражува. Друго е да се тврди дека тој го продолжува животот или лекува дегенеративни болести. Науката сè уште не е таму.

Колку мелатонин и кога?

Кај возрасни, вообичаени дози што често се споменуваат за поддршка на сонот се од 0,5 до 3 мг, најчесто околу половина час пред спиење. Sleep Foundation наведува дека типична доза е 1 до 3 мг, а дека многумина треба да почнат и со пониска доза.

Но ова не е покана секој сам да си препишува мелатонин секоја вечер. Особено внимание е потребно кај деца, бремени жени, лица со хронични заболувања, луѓе што земаат терапија, како и кај оние што имаат невролошки, психички или хормонални состојби. Мелатонинот може да предизвика дневна поспаност, главоболка, вртоглавица, промени во расположението, живописни соништа и интеракции со лекови. Mayo Clinic посебно предупредува дека треба да се користи под лекарски надзор, особено ако употребата не е краткорочна.

Најважната порака

Мелатонинот е моќен затоа што е тивок. Тој не го командува телото грубо, туку му шепоти кога е време за ноќ, одмор и обновување. Но токму затоа не треба да го гледаме како магична таблета, туку како дел од поширока слика: светлина наутро, темнина навечер, редовен ритам, помалку екрани пред спиење, помалку стрес и повеќе почит кон биолошкиот часовник.

Зашто сонот не е празно време. Тој е работа што телото ја врши додека ние мислиме дека ништо не правиме.