Науката има една особина што малите земји понекогаш ја забораваат: не ја интересира големината на територијата од која доаѓа една идеја. Ако е откритието важно, ако методот решава проблем, ако теоријата отвора нов пат или ако едно истражување станува референца за други истражувачи, географијата брзо се повлекува пред значењето.
Македонија никогаш немала научен систем споредлив со големите европски или американски центри, ниту лаборатории со нивните буџети и човечки капацитети. Сепак, од оваа средина излегувале научници чии дела станале дел од меѓународната научна размена. Некои изградиле цели дисциплини во Македонија и истовремено работеле со најзначајните светски центри. Други оставиле трага во генетиката, молекуларната биологија, нелинеарната динамика, хемијата или лингвистиката.
Затоа прашањето кои се „највлијателните македонски научници“ нема едноставен одговор. Науката не познава конечна табела на величини. Многу посмислено е да се погледне каде македонскиот научен труд успеал да ја премине границата на локалното и да стане употреблив, цитиран или препознаен надвор од земјата.
Георги Ефремов – кога генетиката од Скопје влезе во светските лаборатории
Ако треба да се избере личност која силно ја поврзува македонската биомедицина со светската наука во втората половина на 20. век, академик Георги Д. Ефремов е неизбежно име. Неговото значење не произлегува само од тоа што бил пионер на молекуларната биологија и генетиката во Македонија. Поважно е што неговите истражувања за хемоглобинот, хемоглобинопатиите и таласемиите биле дел од меѓународното знаење за наследните болести на крвта.
Ефремов работел во областа во време кога молекуларната генетика сè уште ја создавала инфраструктурата врз која денес почива современата персонализирана медицина. Неговата долгогодишна соработка со истражувачите во САД, особено со еден од водечките светски експерти за хемоглобинот Титус Хајсман, резултирала со бројни научни трудови за хемоглобинските варијанти и таласемиите. Меѓународното списание Hemoglobin по неговата смрт го опиша како светски познат експерт за истражување на хемоглобинот и истакнат научник во биомедицинските и биомолекуларните науки.
Особено значајно е што Ефремов не останал само индивидуален истражувач. Тој создавал институција. Истражувачкиот центар за генетско инженерство и биотехнологија при МАНУ, кој денес го носи неговото име, ја продолжува работата во медицинската генетика, молекуларната дијагностика и истражувањето на наследните заболувања. Современи трудови од Центарот и натаму се појавуваат во меѓународни медицински списанија, што покажува дека неговото најголемо наследство можеби не е само она што самиот го открил, туку научната школа што ја оставил зад себе.
Еден од најјасните документи за неговото меѓународно место е книгата A Syllabus of Human Hemoglobin Variants, каде Ефремов е коавтор со Титус Хајсман и Маријан Карвер. Тоа е онаа точка во која македонскиот научник повеќе не е само претставник на една национална наука – станува дел од глобалната историја на една истражувачка област.
Љупчо Коцарев – од хаосот и нелинеарните системи до мрежите на современиот свет
Друг научник чија работа природно живее во меѓународен простор е академик Љупчо Коцарев. Неговите истражувања се движат низ области што денес се во срцето на современата наука и технологија: нелинеарни системи, хаотична динамика, сложени мрежи, информациска теорија, криптографија, компјутерски науки и биоинформатика.
Тоа е научен свет во кој традиционалните граници меѓу математиката, физиката, електротехниката и компјутерските науки стануваат сè помалку важни. Коцарев токму во таква интердисциплинарна средина изгради меѓународно препознатлив научен профил. Тој е Fellow на IEEE – едно од најзначајните професионални признанија во електротехниката и компјутерските науки – избран за придонесите во хаотичните и нелинеарните кола и системи.
Во неговата биографија особено зборува врската меѓу Скопје и Универзитетот на Калифорнија во Сан Диего, каде работел како истражувач во BioCircuits Institute. Неговата работа покажува нешто важно за современата наука: периферијата повеќе не мора секогаш да биде географска судбина. Истражувач од Македонија може да биде дел од глобална научна мрежа, да објавува со колеги од различни земји и да влијае врз поле што во суштина нема национални граници. Биографски записи поврзани со неговите научни трудови го наведуваат како автор на повеќе од сто трудови во меѓународни рецензирани списанија и како научник со илјадници цитирања.
Блаже Конески – научникот чиј предмет беше самиот македонски јазик
Кога се зборува за наука, премногу лесно се мисли само на лабораторијата. Но општество без систематско проучување на сопствениот јазик, историја и културна меморија би било интелектуално осиромашено колку и општество без физика или медицина.
Во таа смисла Блаже Конески е една од највлијателните личности во македонската наука воопшто. Неговата работа како лингвист, историчар на јазикот и славист не може да се одвои од процесот на кодификација и научното опишување на современиот македонски литературен јазик. Неговата Граматика на македонскиот литературен јазик не е само учебник по граматика, туку фундаментален научен опис на јазичниот систем.
Критичкото издание на МАНУ потсетува дека првиот дел од Граматиката бил објавен во 1952. година, вториот во 1954. година, а двата дела подоцна биле обединети во целина. Во делото Конески го разгледува македонскиот јазик на повеќе рамништа – од неговиот историски развиток и гласовниот систем до акцентот, формите и нивната употреба.
Неговото меѓународно значење е од поинаков вид од она на генетичар или инженер. Конески му обезбеди на македонскиот јазик систематизиран научен опис преку кој тој може да биде изучуван и надвор од Македонија – во славистиката, балканистиката и општата лингвистика. Јазикот што нема научна литература за себе тешко станува предмет на сериозно меѓународно проучување. Работата на Конески токму тука ја надминува националната рамка.
Михаил Д. Петрушевски – Македонија во европската класична филологија
Михаил Д. Петрушевски припаѓа на генерацијата научници кои ја граделе македонската академска култура во период кога требало речиси истовремено да се создаваат универзитет, терминологија, научни списанија и меѓународни врски. Како класичен филолог, неговиот простор бил античкиот свет – грчкиот и латинскиот јазик, античката книжевност и микенологијата.
Токму ваквите научници потсетуваат дека влијанието не мора секогаш да се мери со огромни лаборатории или патенти. Класичната филологија е дисциплина изградена врз педантност: една правилно прочитана форма, еден ракопис, едно толкување или јазична реконструкција може да остане во стручната литература со децении. Петрушевски ја внесе македонската филологија во пошироките европски разговори за античките јазици и култури и беше еден од темелите врз кои потоа се развиваше македонската класична филологија.
Бојан Шоптрајанов – молекулите имаат свој јазик
Во хемијата академик Бојан Шоптрајанов создаде кариера тесно поврзана со молекуларната спектроскопија и физичката хемија. Дел од образованието го стекнал на Универзитетот Индијана во САД, а неговата научна работа потоа се развивала меѓу истражувањето, наставата и создавањето генерации македонски хемичари.
Неговата работа е интересна и поради нешто што често исчезнува од јавниот разговор за научниците: влијанието не го создаваат само спектакуларните откритија. Го создаваат и луѓето што воведуваат современи методи во една средина, формираат истражувачка школа и ја поврзуваат со меѓународната научна заедница. Биографските податоци на Институтот за хемија при ПМФ го документираат неговото образование во САД, работата во спектроскопијата и долгата универзитетска кариера, додека публикација на МАНУ бележи стотици научни соопштенија и големо присуство на меѓународни конференции.
Науката не завршува со генерацијата што ја основала
Можеби најинтересниот дел од приказната за македонската наука не е списокот на големи имиња, туку она што се случува по нив. Школата на Ефремов, на пример, денес продолжува преку истражувачи како Дијана Плашеска-Каранфилска и помладите генерации во Центарот за генетско инженерство и биотехнологија. Истражувања од Скопје за неврофиброматоза, Жуберов синдром и други генетски заболувања се објавуваат во меѓународни рецензирани медицински списанија и внесуваат нови генетски варијанти и податоци во поширокото научно знаење.
Токму тука се наоѓа вистинската мера на влијанието. Големиот научник не остава само биографија. Остава метод, лабораторија, школа, ученици, терминологија, книга што продолжува да се чита или проблем што другите продолжуваат да го истражуваат.
Мала земја, големото прашање за знаењето
Во приказната за македонските научници има и една непријатна лекција. Македонија успевала да создава извонредни поединци почесто отколку што успевала да создаде услови извонредноста да стане систем. Многу македонски истражувачи морале да градат меѓународни кариери преку лаборатории, универзитети и мрежи надвор од земјата. Тоа во науката е нормално – знаењето по природа е меѓународно – но станува проблем кога заминувањето е единствениот начин човек да ги оствари сопствените научни можности.
Ефремов покажува што се случува кога светското искуство ќе се врати дома и ќе создаде институција. Коцарев покажува дека научник може истовремено да припаѓа на домашна и на глобална академска мрежа. Конески покажува дека предмет на голема наука може да биде и сопствениот јазик. Петрушевски и Шоптрајанов покажуваат колку е важна генерацијата што ги поставува темелите врз кои другите потоа работат.
Затоа највлијателните македонски научници не треба да ги гледаме како галерија на исклучоци со кои повремено ќе се гордееме. Позначајно е прашањето што го оставаат зад себе: дали Македонија може од индивидуалниот талент да создаде трајна култура на знаење?
Светската наука одамна покажа дека може да препознае добра идеја и кога таа доаѓа од Скопје, Кратово или од мал универзитетски кабинет далеку од големите центри. Потешкиот дел останува на нас – таквите идеи да не бидат изненадување, туку природен производ на средина која знае колку вреди еден научник.
