Пред американскиот Запад да стане простор на железници, населби, воени тврдини и бескрајни колони доселеници, низ неговите планини се движеле луѓе чиј свет бил составен од реки, превои, стапици, коњи, крзно и огромни растојанија. Американската историја ќе ги запомни како Mountain Men – планински луѓе. Во популарната култура тие подоцна ќе се претворат во архетип на осамениот човек што живее надвор од цивилизацијата. Историската слика е поинтересна: најчесто не биле осамени, не се движеле низ непозната „празна“ земја и нивната авантура била истовремено дел од еден многу конкретен бизнис.
Во првите децении на XIX век побарувачката за даброво крзно, особено за производство на филцани шапки отвора профитабилна трговија во северноамериканската внатрешност. Стотици, а во најактивниот период според проценките и околу три илјади трагачи, ловци и трговци се упатуваат кон Карпестите Планини. Меѓу нив се појавуваат имиња што ќе ја надживеат самата трговија со крзно – Џедедаја Смит, Џим Бриџер, Џејмс Беквурт, Кит Карсон, Хју Глас и други. Американската Национална служба за паркови го сместува класичниот период на планинските луѓе главно меѓу 1820. и 1840. година. Тоа се само две децении, но доволни за нивните патишта да станат дел од инфраструктурата на една многу поголема историска промена.
Не оделе во непознат свет
Тука започнува и првата корекција на легендата. Планинските луѓе не „откриле“ ненаселен континент. Карпестите Планини, Големиот Басен, долините на Грин Ривер и Јелоустоун, премините низ Сиера Невада и огромните пространства меѓу Мисури и Пацификот со векови биле земји на домородни народи со сопствени патишта, трговски мрежи и детално географско знаење.
Токму тоа знаење неретко било услов за опстанокот на новодојдените трагачи. Кога Џедедаја Смит и неговите луѓе во 1824. година минале преку Саут Пас во денешен Вајоминг, клучна била помошта на припадници на народот Кроу, кои им го покажале преминот. Историјата на Смит што ја објавува National Park Service јасно го бележи тој факт. Подоцна Саут Пас ќе стане еден од најзначајните премини преку Континенталната вододелница и ќе го користат илјадници луѓе на пат кон Орегон и другите западни области.
Затоа улогата на планинските луѓе можеби најточно се разбира не како откривање, туку како пренесување. Тие го претворале локалното и практичното познавање на просторот во информации што трговските компании, картографите, армијата и идните доселеници можеле да ги употребат. Зад романтичната претстава за човек со пушка пред снежна планина стои цела мрежа на контакти, преводи, договори, бракови, трговија и конфликти.
Џедедаја Смит – човекот што ги поврзуваше празните места на картата
Меѓу сите планински луѓе малкумина имаат биографија што толку лесно може да звучи како авантуристички роман, како Џедедаја Смит. Роден во 1799. година, тој тргнал кон Запад откако одговорил на повикот за луѓе што требало да работат во новата трговија со крзно. Во 1823. година бил тешко повреден при напад од гризли. Преживеал и продолжил да патува низ пространства во кои секоја погрешна процена можела да значи глад, замрзнување или смрт.
Она што го издвојува Смит сепак не е драмата на неговите преживувања. Тоа е размерот на неговите патувања. Неговите експедиции поминале низ денешните Јута, Невада, Калифорнија и Орегон. Во 1826. година, следејќи патишта низ југозападните пустински области и со помош на домородни водичи, Смит стигнал до Калифорнија по копно. National Park Service го наведува како првиот Англоамериканец што стигнал во Калифорнија по копнен пат. Неговите движења помогнале да се поврзат географски области кои за американските трговски и политички кругови на Истокот сè уште биле само нејасно познати простори.
Смит бил необична фигура и во сопственото опкружување. Современиците го опишувале како длабоко религиозен човек, а што не се вклопува сосема во подоцнежната стереотипна претстава за грубиот, незауздан трапер. Во 1831. година, додека бил вклучен во трговијата по патот кон Санта Фе, тргнал да бара вода и исчезнал. Според историските извори, бил убиен во судир со Команчи. Имал само 32 години.
Неговото вистинско наследство не е во бројот на даброви што ги уловил. Многу поважни биле маршрутите и географските сознанија што останале зад него. Во човек како Смит најдобро се гледа преминот од ловец на крзно кон истражувач – и од истражувач кон претходник на идното американско движење кон Пацификот.
Џим Бриџер – човекот што го познаваше Западот како терен
Ако Смит изгледа како човек во постојано движење кон непознатото, Џим Бриџер е пример за нешто друго – човек кој толку добро го научил теренот што неговото знаење станало професија само по себе.
Бриџер се приклучил на трговијата со крзно како многу млад човек, откако во 1822. година одговорил на повикот на Вилијам Ешли за луѓе подготвени да заминат кон Карпестите Планини. Неговата кариера ќе трае со децении. Од трапер станал трговец, водич и извидник, а неговото име се среќава во голем број експедиции низ американскиот Запад. Во 1843. година на Блекс Форк, притока во сливот на Грин Ривер, го основал трговскиот пункт што ќе стане познат како Форт Бриџер. National Park Service ја следи неговата активност на Западот во период подолг од четири децении.
Токму кај Бриџер може да се види што се случило кога времето на крзното почнало да исчезнува. Човекот кој најнапред живеел од стапици можел да продолжи да заработува од она што никој во градовите не можел лесно да го купи – паметењето на просторот. Каде има вода, кој превој може да го минат коли, кога снегот затвора определена патека, каде реката може да се премине, како еден планински венец се поврзува со друг. Во земја што допрва се претворала во мрежа од означени патишта, таквото знаење вредело речиси колку карта.
Рандеву – пазар среде планините
И најосамениот трапер, ако сакал да заработи од своето крзно морал повторно да се врати кај луѓето. Затоа еден од најинтересните феномени на оваа епоха бил системот на годишни средби познати како rendezvous.
Наместо траперите постојано да патуваат назад до Сент Луис, карвани со стока доаѓале длабоко на Запад. Таму се разменувале крзна за барут, оружје, алатки, облека, тутун, храна и други потребни производи. Средбите биле истовремено пазар, место за вести, договарање нови експедиции и бурен општествен настан. Митот за целосно самостојниот планински човек тука се распаѓа: трговијата функционирала преку компании, партнери, каравани, посредници и добро разработена логистика.
Дури и самиот збор „слобода“ во овој свет е релативен. Имало таканаречени слободни трапери, но многу планински луѓе работеле за компании или зависеле од нив за опрема и пласман на крзното. Тие можеле со месеци да бидат далеку од населба, но економски биле поврзани со пазарите на Сент Луис, Њујорк, Лондон и Париз. Модата на човек кој никогаш не ги видел Карпестите Планини можела да одреди дали еден трапер илјадници километри подалеку ќе има работа следната година.
Домородните народи не биле спореден лик во оваа приказна
Односот меѓу планинските луѓе и домородните народи не може да се сведе ниту на романтична слика на хармонија ниту на приказна за постојана војна. Постоеле сојузи, трговија, заедничко патување и семејни врски, но и недоверба, одмазди и вооружени судири.
Особено важна, а долго време потиснувана од популарната историја, била улогата на домородните жени. Тие обработувале кожи, учествувале во трговијата, а во мешаните бракови често биле посредници меѓу различни јазици, семејства и култури. Истражувањата за жените во трговијата со крзно покажуваат дека без нивната работа и врски многу од тие трговски мрежи би функционирале многу потешко.
Џејмс Беквурт е уште еден пример колку стварноста била пошарена од подоцнежниот холивудски мит. Роден во ропство и ослободен пред да стане трапер, тој живеел меѓу Кроу, го научил нивниот јазик и станал една од најпознатите афроамерикански фигури на западната граница. Планинскиот свет не бил составен само од бели Американци со европско потекло. Во него се среќавале Французи и франкоамерикански трговци, Метиси, Афроамериканци и припадници на бројни домородни народи.
Кога дабарот престана да го диктира патот
До крајот на 1830-тите години системот почнал да се распаѓа. Интензивниот лов ги намалил популациите на дабар во многу области, а европската и американската мода почнала да се свртува кон свилени шапки. Економијата што ги испратила овие луѓе во планините ја губела својата основа.
Но луѓето не исчезнале заедно со пазарот. Некогашните трапери станале водичи за доселенички карвани, армиски извидници, трговци, ловци и посредници. Патеките што ги научиле или помогнале да се документираат сега ги користеле други. По нив пристигнувале мисии, трговски пунктови, доселеници, воени единици и, конечно, државата.
Тука приказната за планинските луѓе добива потемна историска сенка. Патиштата што за нив биле начин да се стигне до долина богата со дабар подоцна станале коридори на масовното американско ширење кон Запад. Тој процес донел населување и инфраструктура, но и одземање на домородни територии, воени конфликти и уништување на начини на живот што постоеле многу пред појавувањето на првите трапери.
Меѓу човекот и легендата
Американската култура подоцна ќе го претвори планинскиот човек во нешто поголемо од историска професија. Долга коса, кожена облека, пушка, коњ и човек сам пред неизмерна дивина – тоа ќе стане една од визуелните формули на митот за Западот. Хју Глас ќе стане симбол на преживувањето, Кит Карсон национална легенда, Бриџер олицетворение на познавачот на дивината, а Смит човек што постојано оди подалеку од познатото.
Но вистинските планински луѓе се поинтересни кога ќе им се одземе дел од легендата. Тие биле претприемачи и должници, ловци и картографски извори, авантуристи и работници. Зависеле од светскиот пазар исто колку што зависеле од огнот што требало да го запалат пред да падне ноќта. Го познавале Западот подобро од повеќето Американци од своето време, но голем дел од тоа знаење го стекнале од луѓето што таму живееле пред нив.
Затоа Џедедаја Смит и Џим Бриџер не се важни само затоа што стигнале некаде први според американските записи. Нивната вистинска историска улога е во тоа што припаѓале на краток период кога личното искуство, трговијата и географијата сè уште биле речиси исто нешто. Еден човек можел да помине низ планински премин, да го запамети текот на реката и неколку години подоцна токму тоа знаење да го следат стотици други.
Ерата на планинските луѓе траела кратко. Меѓутоа, нивните траги продолжиле многу подалеку од последното рандеву и последната даброва кожа. Кога американскиот Запад конечно бил исполнет со патишта, населби и граници, дел од линиите на таа нова карта веќе биле поминати со коњ, пеш и со стапица во товарот.
