Спотот „Секси мама“ на Дон Џони снимен во еден од најзначајните македонски меморијални комплекси отвори многу поголемо прашање од тоа кој пеел и каква музика снимал: кој одлучува како се користи Македониумот, според кои критериуми и каде завршува комерцијалната употреба, а почнува обврската за заштита на историската меморија?
Споменикот „Илинден“, попознат како Македониум, повеќе од половина век стои над Крушево како еден од најпрепознатливите архитектонски и меморијални симболи на Македонија. На 29. септември 2026. година тој стана центар на една сосема поинаква јавна дебата.
Причината е музичкиот спот „Секси мама“ на косовскиот рапер Дон Џони, од кој делови биле снимени во комплексот. За користењето на просторот бил платен надомест од околу 500 евра за неколку часа снимање, потврди директорот на Историскиот музеј Крушево, Миха Оџаклиески. Продукцијата претходно побарала дозвола од музејот, а просторот бил отстапен врз основа на одлука на Управниот одбор со која се овозможува негово користење за снимања со надомест.
Самата сума веднаш привлече внимание. 500 евра се само највидливиот дел од приказната.
Многу посуштински се прашањата: Кој смее да одлучи што може да се снима во Македониумот? Дали постојат критериуми за содржината? Дали е доволно само да се плати утврдената цена? И дали еден национален меморијален комплекс може да се третира на ист начин како кој било друг простор што се изнајмува за снимање?
Македониумот не е обична архитектонска локација
Македониумот несомнено е архитектонско дело со исклучителна визуелна сила. Токму поради тоа е привлечен за филмски, фотографски и музички продукции. Но Македониумот не е само архитектура. Комплексот е создаден како меморијален простор посветен на Илинденското востание и на државотворната традиција што се поврзува со Крушево. Делото на Јордан и Искра Грабулоски било отворено на 2 август 1974 година, на годишнината од Илинденското востание и заседанието на АСНОМ.
Во комплексот се поврзуваат архитектурата, историјата, уметноста и колективната меморија. Во него се наоѓа и саркофагот со посмртните останки на Никола Карев, претседателот на Крушевската Република. Токму таа околност ја прави расправата многу почувствителна.
Едно е современа музичка продукција да користи препознатлива архитектура како визуелен мотив. Сосема друго прашање е дали просторот во кој се чуваат посмртните останки на историска личност треба да биде ставен во ист режим на комерцијална употреба како останатиот дел од објектот.
Околу 500 евра за пет до шест часа
Директорот на Историскиот музеј Крушево, Миха Оџаклиески, за СДК изјавил дека просторот бил отстапен за снимање врз основа на одлука на Управниот одбор. Според неговото објаснување, нема една фиксно оформена тарифа, туку користењето се пресметува според времетраењето, а во конкретниот случај станувало збор за околу 500 евра за пет до шест часа. Тој нагласил и дека сцените од спотот во кои се појавуваат кревети и играње не биле снимени во Македониумот, туку на други локации.
Тоа е важно фактичко разграничување. Но, не го затвора прашањето за критериумите според кои е дозволено користењето на самиот меморијален простор.
Ако Управниот одбор донел општа одлука дека Македониумот може да се користи за снимања со надомест, следното прашање е: постои ли дополнителна проценка на конкретната продукција и начинот на кој таа ќе го претстави споменикот?
Управата за заштита на културното наследство: Од нас не била побарана дозвола
Токму тука случајот добива институционално посериозна димензија. Директорката на Управата за заштита на културното наследство, Весела Честоева, изјавила дека до Управата не било доставено барање за дозвола за снимањето во Македониумот. Според нејзиното објаснување, до Управата инаку пристигнуваат барања за фотографирање и снимање емисии или спотови во објекти што претставуваат заштитено културно наследство, по што се постапува согласно надлежностите. СДК ја пренесува и нејзината изјава дека дозволи се даваат кога снимањето е во согласност со промоцијата на македонската култура, уметност и наследство.
Оттука произлегува клучното прашање кое бара институционално разјаснување:
Дали одобрението на Историскиот музеј Крушево било доволно за конкретното снимање или бил потребен и дополнителен акт од надлежната Управа?
Тоа не треба да се решава со претпоставки на социјалните мрежи, туку со јасен одговор од надлежните институции и со прецизно наведување на законската и подзаконската процедура.
Саркофагот на Никола Карев ја менува тежината на случајот
Најчувствителниот дел од дебатата е поврзан со просторот во кој се наоѓа саркофагот на Никола Карев.
Ова прашање се наметнува по сознанието дека дел од снимањето се одвивало во просторијата во која се чуваат неговите посмртни останки. Ако еден меморијален комплекс има повеќе функции — музејска, архитектонска, туристичка и културна — тогаш можеби е оправдано различни делови да имаат различен режим на користење.
Платото пред објектот, надворешноста, галерискиот простор и просторијата во која се наоѓа саркофаг со човечки останки не мора да бидат третирани според исти правила. Токму тука државата и институциите што управуваат со комплексот треба да воспостават јасна граница. Не затоа што современата култура треба да биде протерана од историските простори. Напротив.
Историските објекти што се затворени во сопственото минато постепено стануваат невидливи за новите генерации. Сепак, отворањето кон современата култура не значи отсуство на критериуми.
Прашањето не е дали рапот „припаѓа“ во Македониумот
Јавната дебата лесно може да замине во погрешна насока. Прашањето не треба да биде дали рапот е „достоен“ за Македониумот, дали изведувачот е од Косово или дали современата популарна култура има место во историските комплекси. Таквата расправа лесно може да се претвори во културна или етничка полемика и да ја промаши суштината. Суштинското прашање е дали постојат еднакви, транспарентни и однапред утврдени правила за сите што сакаат комерцијално да користат национално културно наследство.
Доколку утре истото место го побара македонски музичар, странска филмска продукција, модна компанија, политичка организација, рекламна агенција или приватно лице – според кои критериуми институцијата ќе каже „да“ или „не“? Одговорот не смее да зависи од моменталното расположение на директорот, Управниот одбор или јавноста.
Од спот до роденден – јавноста веднаш го тестира правилото
Колку брзо прашањето за критериумите стана главна тема покажува и ироничната реакција на еден граѓанин. Тој му испратил порака на Музејот во Крушево со барање да го изнајми Македониумот за својот роденден, „под исти услови како на раперот“, односно за 500 евра, додавајќи дека на домаќините ќе им следувало и парче торта. Иако станува збор за иронична реакција, таа погодува во центарот на проблемот.
Ако Македониумот може да се отстапува со надомест, тогаш што точно може да се организира во него? Снимање музички спот? Филм? Реклама? Модна фотосесија? Приватна прослава? Корпоративен настан? Свадба? Границата мора некаде да постои.
Ако не е јасно определена, секоја следна одлука неизбежно ќе создава нови полемики.
Отворен простор или меморијален храм?
Постои и спротивен аргумент кој не треба да се игнорира. Историските и архитектонските споменици не мора да бидат стерилни простори во кои современиот живот е забранет. Нивното присуство во филмови, музички видеа, документарци и други културни продукции може да ја зголеми нивната видливост, особено пред публика која можеби никогаш претходно не слушнала за нив.
Дел од реакциите во јавноста токму затоа оценуваат дека самото снимање музички спот во Македониумот не треба автоматски да се прогласува за недозволиво или навредливо. Тоа е легитимен став. Но и во тој случај останува потребата од правила. Отвореноста и заштитата не се спротивставени категории.
Можно е Македониумот да биде присутен во современата култура, а истовремено институциите да определат каде може да се снима, каква документација е потребна, кои делови од комплексот имаат посебен режим и кој ја проценува соодветноста на конкретната продукција.
Колку чини наследството е погрешното прашање
Јавноста најсилно реагираше на бројката од 500 евра. Можеби тоа е погрешното прашање. Дури и надоместот да бил 5.000 или 50.000 евра, суштинскиот проблем би останал ист доколку не постојат јасни правила. Културното наследство има економска вредност и може разумно да создава приходи за институциите што го одржуваат. Но не секоја вредност може да се претвори во ценовник.
Кај меморијалните објекти постојат и симболична, историска и етичка димензија. Затоа прашањето не треба да гласи: „Дали 500 евра се малку?“, туку: „Што точно е дозволено за тие 500 евра?“
Македониумот со години има и многу посериозен проблем – неговата заштита
Има уште еден парадокс. Додека јавноста денес расправа за неколку часа снимање музички спот, самиот Македониум со години се соочува со проблеми со одржувањето. СДК потсетува дека комплексот протекува и дека во 2026 година дополнителна полемика предизвикала металната конструкција поставена како привремена заштита на галериите со витражи и стакла. И во тој случај Управата за заштита на културното наследство соопштила дека не дала дозвола за поставувањето, по што бил најавен инспекциски надзор.
Така случајот со спотот отвора уште пошироко прашање:
Не само како го користиме наследството, туку и како го чуваме.
Не е доволно Македониумот да се брани со силни зборови кога ќе избувне јавна полемика. Многу поважна е секојдневната институционална грижа – реставрацијата, конзервацијата, одржувањето, безбедноста и долгорочната заштита.
Потребни се правила, не ад хок полемики
Од случајот може да произлезе нешто корисно доколку институциите не останат само на одбрана на сопствените постапки. За Македониумот, но и за другите национални меморијални и културно-историски објекти, потребен е јасен режим за комерцијално користење.
Тој би требало да утврди:
– кој орган дава согласност;
– кога е потребна дозвола од институциите за заштита на културното наследство;
– кои простори може, а кои не може да се користат;
– каква содржина е дозволена во меморијалните делови;
– дали се дозволуваат приватни и комерцијални настани;
– како се определува надоместот;
– каде завршува културната промоција, а каде почнува несоодветната комерцијализација;
– и кој одговара ако правилата бидат прекршени.
Таквите критериуми треба да бидат јавни. Само така секој следен барател ќе биде третиран според исти правила.
Од 500 евра до многу поскапо прашање
Случајот со „Секси мама“ ќе помине низ дневниот медиумски циклус. Прашањето што го остави зад себе не треба да исчезне со него.
Македониумот не е само прекрасна футуристичка градба погодна за камера. Тој е архитектонско дело, музејски простор, споменик, историско место и дел од македонската колективна меморија. Токму затоа современата култура може да влегува во него – но не без правила.
Најлошиот исход би бил Македониумот целосно да се затвори за современи културни продукции. Подеднакво проблематично би било да се претвори во простор што практично може да го користи секој што ќе плати определена сума. Меѓу тие две крајности постои разумна граница. Неа треба да ја утврдат институциите – јавно, стручно и однапред, а не по секој нов скандал.
Зашто вистинското прашање што останува по овие 500 евра не е колку чини Македониумот, туку дали знаеме што не е на продажба.
