Зеленото растение што отсекогаш било повеќе од зачин
Кога денес ќе го фрлиш магдоносот врз чинијата, ретко кој размислува што точно држи во рака. А сепак, многумина со право го нарекуваат „зелен гладијатор“. Не толку затоа што римските гладијатори навистина го јаделе пред борбите – иако и тоа е дел од приказната – туку затоа што уште тогаш верувале дека им дава сила, острина на рефлексите и една тивка ментална подготвеност, онаа што прави разлика меѓу пад и опстанок. Денес, кога знаеме многу повеќе за храната и телото, ова верување не звучи воопшто наивно.
Од Египет до денес – патот на едно „обично“ растение
Уште старите Египќани го користеле дивиот магдонос како средство за лекување на болести на бубрезите и мочните патишта. Не поради суеверие, туку поради искуство. Плодот и етеричното масло имаат диуретично дејство, поттикнуваат излачување на течности и соли од организмот – факт што денес е потврден и во современата фитотерапија. Затоа магдоносот со векови се користел при воспаление на простатата, отежнато мокрење, отечени нозе, ревматизам, артритис, гихт, па дури и како помошно средство кај зголемена телесна тежина поврзана со задржување течности.
Неговиот латински назив е Petroselinum crispum (често се среќава и како Petroselinum hortense во постара литература), двегодишно растение со бел, тенок, опашест корен и голо, благо изжлебено стебло. Кај нас е познат и како мајдонос, петрушин, перќун или едноставно – зелен. Листовите му се со различна форма, а цветното венче има жолтеникаво-зелена боја.
Свето растение и лек низ вековите
Старите Грци магдоносот го сметале за свето растение. Не го јаделе – од него плетеле венци со кои ги кителе хероите и свечените гозби. Римјаните, пак, биле попрактични. Тие го јаделе, особено гладијаторите пред борба. До крајот на средниот век, магдоносот бил речиси исклучиво лековито растение, а неговото семе дури се сметало за заштита од чумата. Денес, без него тешко се замислува било која светска кујна – од медитеранска до ориентална.
Малку калории, огромна вредност
Енергетската вредност на магдоносот е ниска – околу 190 kcal на 100 грама лисје и приближно 90 kcal за коренот. Но токму тука почнува неговата вистинска сила. Во 100 грама свежо лисје има околу 1.600 милиграми минерални материи. Половина од тоа е калиум, а остатокот го сочинуваат железо, калциум, магнезиум, манган, бакар и фосфор – комбинација што директно го поддржува крвотворниот систем.
Она што навистина го издвојува магдоносот е витаминскиот состав. Во 100 грама лисје има околу 170 милиграми витамин Ц – една од највисоките вредности кај зеленчукот, како што наведуваат и извори како Healthline. Тука се и каротенот (провитамин А), како и витамините Б1, Б2, Б6 и Б12, кои заедно со железото го поддржуваат создавањето на еритроцити – клучно за лица со анемија.
Специфичниот мирис и вкус потекнуваат од етерично масло составено од над 40 активни состојки, меѓу кои се миристицин и апиол – супстанции со силно физиолошко дејство, што бараат и внимателна употреба.
Поддршка за црниот дроб, нервите и метаболизмот
Магдоносот поволно влијае врз работата на црниот дроб и традиционално се препорачува кај жолтица и други хепатални нарушувања. Го поттикнува крвотокот, а делува и врз нервниот систем – ја ублажува летаргијата и анксиозноста, што го прави корисен во периоди на исцрпеност. Не случајно се користел и во исхраната на дијабетичари, како нискокалорична, но нутритивно богата поддршка (повеќе за ова на NIH – National Center for Complementary and Integrative Health).
Женското здравје и традиционалната примена
Жените одамна знаат дека магдоносот не е само за вкус. Грицкањето свежо лисје во деновите пред менструалниот циклус помага во исфрлање на вишокот течности и го намалува предменструалното надувување. Делува врз половите жлезди и традиционално се користел и кај проблеми со нередовен циклус и неплодност – иако денес овие состојби секогаш треба да се третираат под медицински надзор.
Свежо здробеното лисје се користело и локално – при болки во увото или забоболка, како привремено олеснување.
Чај, масло и границата меѓу лек и ризик
Чајот од семе на магдонос има силно дејство: ја снижува телесната температура, ги опушта мазните мускули, ги ублажува главоболките, мигрените, астматичните тегоби и стомачните грчеви. Делува антисептично при исекотини и рани и ги намалува реакциите од убоди на инсекти. Но токму тука мора да се повлече јасна линија.
Магдоносот не е сосема безопасен. За време на бременост, неговата употреба мора да биде строго контролирана. Како лек за бубрези не смее да се користи без консултација со лекар, особено семето, кое дејствува значително појако од коренот и лисјето. Маслото од магдонос (Oleum petroselini) се употребува исклучиво по лекарска препорака – иако може да помогне при крв во урината, воспалени мочни канали и камен во бубрезите, во поголеми дози може да предизвика сериозни несакани ефекти.
Состојките миристицин и апиол во мали количества се корисни, но во поголеми можат да доведат до иритација на гастроинтестиналниот тракт, оштетување на црниот дроб, аритмии и силни контракции – податок кој го наведува и Britannica.
Кога знаењето е најдобриот зачин
Магдоносот е еден од оние растенија што не бараат спектакуларен маркетинг. Неговата моќ е тивка, проверена и длабоко вкоренета во историјата. Денес, кога го користиме секојдневно, вреди да знаеме дека зад таа зелена свежина стои „гладијатор“ со вековно искуство – силен, но и таков што бара почит и мера.
