Магарето одамна живее во близина на човекот, но ретко добива достоинство во човечкиот говор. Го спомнуваме кога сакаме некого да навредиме, да го наречеме тврдоглав, прост, смешен, задоцнет. А токму во тоа има една неправда што кажува повеќе за нас отколку за него. Магарето не е животно на спектаклот. Не трча за восхит, не се исправува како коњот за да биде симбол на победа, не носи митска гордост. Тоа оди. Полека, упорно, со товар на грбот и со поглед што како да знае дека светот најчесто го движат оние што никој не ги слави.
Во природонаучна смисла магарето е припитомено животно од семејството коњи и потекнува од африканското диво магаре; Britannica го опишува како мало, жилаво и издржливо животно, приспособено на сурови и суви предели. Но во културна смисла магарето е многу повеќе од зоолошки податок. Тоа е лик од селскиот пат, од народната приказна, од библиската сцена, од пазарот, од сиромашниот двор, од детската смеа и од човечката неправда. Кај него се сретнуваат трудот и потсмевот: човекот го користел за работа, а потоа го претворал во навреда.
Животно што ја носи тежината без да бара признание
Во старите рурални светови магарето било малата сила на сиромашниот човек. Не било украс на богатството, туку помошник на преживувањето. Носело вода, дрва, жито, камен, луѓе и молчења. Неговата вредност не се мерела со благородност, туку со издржливост. Затоа и денес Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации нагласува дека магарињата имаат важна улога во земјоделството и транспортот во многу рурални заедници, особено таму каде што животот сè уште зависи од секојдневниот физички труд. ФАО дури посочува дека приходите добиени со нивна помош често служат за храна, здравствена грижа и образование на децата.
Токму тука започнува есејот за магарето: не во шталата, туку во човековиот однос кон тивкиот труд. Сè што е гласно полесно добива место во паметењето. Победникот, говорникот, војсководецот, пејачот, тркачот – сите тие имаат сцена. Магарето нема сцена. Неговата сцена е патот. А патот е најчесто правлив, стрмен и долг.
Тврдоглавост или достоинствена граница?
Човекот го нарекол магарето тврдоглаво. Можеби затоа што тоа не секогаш се покорува веднаш. Можеби затоа што застанува кога чувствува опасност, замор или непотребно насилство. Во човечкиот речник непослушноста често се толкува како глупост. Но има една мудрост во одбивањето да се оди таму каде што не треба. Магарето не е симбол на слепа послушност, туку на граница. Тоа не го следи човекот по секоја цена и можеби токму затоа човекот му се лути.
Во тоа има неочекувано современа лекција. Живееме во време што ја слави брзината, приспособливоста и постојаната достапност. Секој треба веднаш да одговори, веднаш да се помести, веднаш да прифати, веднаш да биде корисен. Магарето, со својата спорост, стои како тивка спротивност на таа нервоза. Тоа не е модерно животно. Не ветува продуктивност како мантра. Не изгледа како симбол на успех. Но во неговото застанување има нешто што современиот човек го губи: способноста да не се оди понатаму кога патот станал нечовечки.
Овој есеј природно се допира со темите од човекот во современиот свет, каде што прашањето не е само како живееме, туку колку од себе губиме додека се обидуваме да бидеме корисни, брзи и прифатливи.
Магарето во народната меморија
Народната култура често е неправедна и мудра во исто време. Таа знае да го исмее магарето, но и да го постави во приказна каде што токму „простото“ животно ја разоткрива човечката суета. Во народните приказни и басни животните не се само животни; тие се човечки карактери во појасна форма. Лисицата е лукавство, волкот е глад и сила, лавот е власт, зајакот е страв и снаодливост, а магарето најчесто е издржливост што другите ја потценуваат.
На Panoptikum веќе постои сродна културна линија во текстовите за животните во македонските народни приказни и во рубриката Vox Populi – гласот на народот, каде што народната мудрост се чита како културен запис, а не како проста досетка. Тука магарето би требало да се врати од навредата кон смислата. Зашто не е малку да се биде животно што народот го памети со векови, макар и низ шега.
Скромноста како потценета сила
Магарето не е убаво според мерките со кои човекот ја мери животинската величина. Нема раскошна грива, нема елегантен чекор, нема граблив поглед. Неговата убавина е од друг вид: функционална, груба, земна. Тоа е убавина на суштество што не се нуди за восхит, туку за доверба. Магарето не сака да биде величествено. Тоа сака да помине.
А можеби токму тоа е причината што ни е толку потребно како симбол. Во свет на самопромоција магарето е антиреклама. Во време на изглед, тоа е содржина. Во време на брзи победи, тоа е бавно траење. Неговата скромност не е слабост, туку форма на отпор кон суетата.
Постои нешто длабоко човечко во магарешката фигура: тоа е судбината на сите што работат, носат, трпат, молчат и ретко се спомнуваат. Мајката што не се жали. Работникот што секое утро станува пред градот да се разбуди. Старецот што полека се качува по угорница со торба во раката. Детето што прерано научило да помага. Сите тие имаат нешто од магарето – не како навреда, туку како достоинство на издржливоста.
Да се види животното зад навредата
Еден од проблемите на човекот е што често ги претвора животните во зборови пред да ги види како суштества. Кога животното ќе стане метафора, лесно ја губи својата реалност. Магарето станало навреда, па сме заборавиле дека има тело што се изморува, кожа што чувствува удар, очи што препознаваат страв и глас што не е смешен ако го слушаме без потсмев.
Текстот „Животните ги разбираат луѓето?“ отвора токму такво прашање: колку животните го читаат нашиот глас, ритам, движење и емоционален тон. Тоа прашање е важно и за магарето. Зашто секое животно што живее долго покрај човекот не е само алатка. Тоа станува сведок на човековиот карактер.
Како се однесуваме кон магарето, така се однесуваме и кон сè што сметаме дека е под нас. Ако го гледаме само како товарно тело, тогаш и човекот што работи ќе го гледаме само како средство. Ако го гледаме како смешно, тогаш ќе ја исмеваме скромноста. Ако го гледаме како глупаво затоа што не ни се покорува веднаш, тогаш можеби проблемот не е во неговата тврдоглавост, туку во нашата навика да очекуваме послушност.
Магарето како огледало
Магарето не бара од нас да го романтизираме. Не треба од него да правиме светец на шталата, ниту симбол што ќе ја избрише реалноста на неговиот тежок живот. Но можеме да го ослободиме од евтината навреда. Можеме да го видиме како суштество што со векови му помагало на човекот да ја премине далечината меѓу гладот и лебот, меѓу селото и пазарот, меѓу немоќта и опстанокот.
Во магарето има една тивка филозофија: не мораш да бидеш брз за да стигнеш, ниту величествен за да вредиш. Не мораш да бидеш сакан од сите за да имаш смисла. Понекогаш најважните суштества се токму оние што не ја прекинуваат тишината, туку ја носат заедно со товарот.
Затоа е време магарето да престане да биде само збор за потсмев. Тоа е животно што нè потсетува дека цивилизацијата не ја носеле само коњите на победниците, туку и магарињата на сиромашните. А историјата, ако е чесна, треба да памети и чекори што не одекнувале славно, туку едноставно продолжувале.
