Кога животот не е само траење

Животворноста е еден од оние зборови што не се трошат лесно. Во него има нешто постаро од нашите дневни грижи и понежно од големите програми за успех. Не значи само живост, ниту обична енергија, ниту оптимизам со насмевка на лицето. Животворно е она што дава живот, сила и внатрешно движење; она што не остава човекот да се исуши во навика, страв, умор или празна корисност. Толковниот речник го врзува зборот „животворен“ со она „што дава живот, сила, енергија“, a токму тука почнува неговата подлабока човечка смисла. Дигиталниот речник на македонскиот јазик ја дава јазичната основа, но животот ја проширува.

Човек може да биде жив, а да не биде животворен. Може да оди на работа, да разговара, да купува, да плаќа сметки, да се јавува на телефон, да присуствува на семејни ручеци и сепак во него нешто да не расте. Тоа е еден од најтивките облици на современа сиромаштија: не недостиг на предмети, туку недостиг на внатрешен извор.

Животворноста како отпор кон сушење на духот

Современиот човек често не е поразен од големи трагедии, туку од ситни секојдневни исцрпувања. Од брзање без пристигнување, од информации без разбирање, од комуникација без допир, од работа без чувство дека нешто се создава. Затоа на Паноптикум веќе е важна темата за современиот стресен живот, зашто стресот не е само медицинска состојба, туку и културна слика на човек што постојано троши сила, а ретко ја обновува.

Животворноста не бега од тежината на животот. Таа не е наивна утеха дека сè ќе биде добро. Напротив, таа се појавува токму таму каде што човекот одбива да биде сведен на функција. Во семе што пробива низ камен, во збор што помирува, во рака што помага без да бара признание, во мисла што не дозволува да нè претворат во публика на сопствениот живот.

Таа е спротивна на безидејноста. Човек без идеја, без внатрешен правец, без нешто што го надминува денот лесно станува материјал за туѓи стравови, туѓи желби и туѓи агенди. Затоа е блиска и до темата за безидејноста како сиромаштија на современиот човек: не секоја празнина се гледа, но секоја празнина некако управува со нас.

Да се создава живот, а не само впечаток

Животворноста не треба да се меша со продуктивност. Продуктивниот човек може да произведува многу, а да не оживува ништо. Може да создава резултати, табели, проекти, содржини, слики за себе, а зад нив да остане пустош. Животворниот човек, пак, понекогаш прави нешто мало: засадува дрво, зачувува разговор, воспитува дете со внимание, ја брани вистината кога сите молчат, чита книга не за да се покаже, туку за да се продлабочи.

Во таа смисла животворноста е квалитет на присуството. Таа прашува не само што правиме, туку што станува поради нашето присуство. Дали по нас останува повеќе доверба или повеќе замор? Повеќе јасност или повеќе магла? Повеќе човечност или повеќе калкулација?

Не е случајно што секоја вистинска култура, секоја зрела духовност и секоја чесна филозофија на еден или друг начин се враќаат на истото прашање: што го прави животот достоен за живеење? Во тој простор природно се допираат и филозофската мисла и секојдневната практика, зашто филозофијата во нашето секојдневје не е бегство од животот, туку обид тој да не се живее слепо.

Изворот што не се гледа

Најживотворните нешта најчесто не се спектакуларни. Тие не бараат сцена. Водата што ја одржува градината не се гледа како цветот, но без неа цветот не би постоел. Тивката грижа на мајката, чесноста на мајсторот, трпението на учителот, будноста на мислителот, молитвата на човекот што не сака да стане суров – сето тоа се облици на животворност.

Таа е и способност да не ја убиваме иднината со нашата огорченост. Има луѓе кои влегуваат во просторија и ја затемнуваат; има и луѓе кои не прават ништо посебно, а воздухот околу нив станува поднослив. Не затоа што се весели по секоја цена, туку затоа што не ја пренесуваат својата внатрешна пустина врз другите.

Животворноста не е мекост без став. Таа знае да биде строга. Понекогаш животворно е да се каже „не“, да се прекине навика што понижува, да се оддалечи човек од средина што го троши, да се заштити дете, да се одбрани достоинство, да се зачува молк кога зборот би бил само отров. Животот не се чува само со нежност, туку и со граница.

Човекот како почва

Секој човек е некаква почва. Во него нешто никнува, нешто венее, нешто се закоренува, нешто никогаш не добива светлина. Прашањето е што храниме во себе. Завист или благодарност? Страв или љубопитност? Празна амбиција или вистинска желба за смисла? Нашиот внатрешен свет не останува приватен. Тој излегува во гласот, во погледот, во начинот на кој ги слушаме другите, во тоа како реагираме на туѓ успех и туѓа болка.

Животворноста почнува кога човекот ќе престане да се однесува кон себе како кон машина. Телото не е алат што треба само да издржи. Душата не е складиште за потиснати работи. Умот не е фабрика за реакции. Потребни се тишина, смисла, работа што не го понижува човекот, односи што не го дробат, идеи што го издигнуваат над голото преживување.

Тука се враќаме и на поимот идеја зашто без идеја нема животворна насока. Идејата не мора да биде голем систем. Може да биде достоинствено воспитување, верност кон вистината, грижа за домот, уметничко создавање, духовно растење, учење занает, чување јазик, одбрана на човечноста. Во поширок филозофски контекст, темата за идејата како двигател на мислата покажува дека човекот не живее само од факти, туку и од внатрешни облици што му даваат правец.

Животворноста како тивка етика

Можеби најточно е да се каже дека животворноста е етика пред да стане чувство. Таа е одлука да не го зголемуваме мракот. Да не го претвораме секој разговор во пресметка. Да не ја користиме туѓата слабост како можност за надмоќ. Да не ја потсмеваме нечија надеж само затоа што нашата е повредена.

Животворниот човек не мора да биде светител. Тој може да биде обичен, уморен, понекогаш лут, понекогаш несигурен. Но во него има една линија што не дозволува животот да биде понижен без отпор. Тој знае дека и најмалиот гест може да биде или рана или лек. Знае дека зборот може да ја затвори вратата, но може и да ја остави подотворена.

Во свет што често ја наградува бучавата животворноста е речиси невидлива револуција. Таа не вика, не се рекламира, не бара аплауз. Само прави нешто суштинско: таму каде што поминува, нештата не умираат толку лесно.

Да се биде извор, не потрошувач

На крајот, животворноста нè соочува со едноставно и тешко прашање: дали сме само потрошувачи на животот или негови соработници? Дали само земаме време, внимание, љубов, храна, зборови и туѓа трпеливост, или враќаме нешто што може да продолжи да живее и без нас?

Не секој ќе остави големо дело. Не секој ќе изгради институција, напише книга или промени епоха. Но секој може да не биде пустина. Секој може да стане мала почва во која нешто добро ќе преживее. Во тоа има повеќе достоинство отколку во многу видливи победи.

Животворноста е скромната, но силна уметност да се биде причина животот околу нас да не се стеснува. Да се биде присуство што не троши сè до пепел. Да се биде човек по кого нешто дише полесно.