Кога бендот не се создава – туку се случува
Понекогаш историјата не се пишува со план, туку со судир. Со спој на луѓе што во исто време се нашле на истата фреквенција. Така јас ја гледам приказната за Led Zeppelin – не како класична биографија на бенд, туку како настан што се случил во рок-музиката, нешто што еднаш ќе се роди и никогаш повеќе нема да се повтори во иста форма.
Led Zeppelin се појавуваат во 1968 година, во момент кога рокот веќе постои, но уште не знае колку тежок, длабок и опасен може да биде. Џими Пејџ, свежо излезен од распадот на Yardbirds, не прави нов состав за да продолжи нешто старо, туку за да започне нешто што дотогаш не постоело. Првично името е The New Yardbirds, но тоа е само привремена кожа – суштината допрва ќе се појави.
Првите чекори се хаотични, како и секое вистинско создавање. Басистот Крис Дреј си заминува рано и завршува зад камера, оставајќи трага со фотографијата што ќе се најде на задната страна од деби-албумот. Неговото место го зазема Џон Пол Џонс – тивок, студиски прецизен музичар, но со ум што го држи бендот стабилен кога сè друго ќе полета. Првиот избор за вокал, Тери Рејд, одбива, но ја прави клучната работа – го препорачува Роберт Плант. Плант доаѓа и со себе го носи Џон Бонам, тапанар што не удира ритам, туку судбина. Што се случило со Мајк Скот – останува мистерија, а можеби токму тоа е најсоодветното место за него во оваа приказна.
Од самиот почеток, звукот на Led Zeppelin е тежок, но не еднодимензионален. Тука има блуз во коренот, но и фолк во сенката, ориентални линии, келтска меланхолија, фанк импулс и џезовска слобода. Некои ќе кажат дека тие го измислиле хеви металот, други дека само го турнале до крај. Јас би рекол – тие покажале што се случува кога рокот престанува да се извинува.
Во текот на активната кариера, Led Zeppelin продаваат над 300 милиони албуми ширум светот, од кои околу 109 милиони во САД – бројки што и денес звучат нереално и се потврдени од индустриски извори како RIAA sales data. Комерцијалниот успех, сепак, е само површината. Вистинската тежина е во фактот дека речиси сите нивни албуми влегуваат во топ 10, а шест од нив директно на првото место. Rolling Stone ќе ги нарече „најтешкиот бенд на сите времиња“ и доминантна сила на 70-тите, етикета што ретко кој ја носи без претерување.
Името како иронија, звукот како одговор
Името Led Zeppelin не е грандозно по намена, туку по иронија. Кит Мун од The Who цинично вели дека проектот ќе падне „како оловен цепелин“. Изразот „lead zeppelin“ веќе постои како синоним за катастрофа. Менаџерот Питер Грант само ја вади буквата „a“ за да не се чита „лид“, и така се раѓа едно од најпрепознатливите имиња во историјата на музиката. Она што требало да биде шега, станува симбол.
Под тоа име, првиот концерт го одржуваат на 25 октомври 1968, а само неколку месеци подоцна веќе се во САД, каде што рокот се тестира на голема сцена. Првиот албум, снимен и објавен во јануари 1969, е директен удар – суров, бучен, без компромис. Atlantic Records вложува аванс од 200.000 долари, нешто незамисливо за нов бенд во тоа време, инвестиција што се враќа повеќекратно.
Вториот албум, „Led Zeppelin II“, практично е снимен на пат, меѓу концерти, студија и хотели. Тој не само што ги освојува топ-листите во САД и Британија, туку ја цементира идејата дека ова не е минлив феномен, туку нов правец. Третиот албум, „Led Zeppelin III“, изненадува со акустичност и фолк елементи, а „Immigrant Song“ станува химна и покрај тоа што е издадена како сингл без согласност на бендот – уште еден доказ колку малку тие прифаќаат правила.
Митологија, ексцеси и звук што не се извинува
Со растот на популарноста расте и митологијата. Приватни авиони, изнајмени катови од хотели, уништени соби, фрлени телевизори – рок-клишеа што со Led Zeppelin добиваат реална форма. Џон Бонам вози мотор низ хотел, во Токио им се забранува засекогаш престој во „Хилтон“, а бендот станува симбол на ера во која границите не се почитуваат – ни музички, ни морални.
Во 1971 година се појавува четвртиот албум – без име, без наслов, без објаснување. Подоцна ќе биде наречен „Led Zeppelin IV“, но поентата е јасна: музиката не треба етикета. „Stairway to Heaven“ станува најемитуваната рок-песна на радио во историјата, предмет на шпекулации, анализи, митови и судски расправи за сличност со „Taurus“ на Spirit. Плант ќе каже дека тоа е „песна на надежта“, и токму таа двосмисленост ја одржува жива.
Албумите што следуваат – „Houses of the Holy“, „Physical Graffiti“, „Presence“ – покажуваат бенд што експериментира, но не се губи. Во 1977 година, настапот во Pontiac Silverdome пред 76.229 луѓе влегува во Guinness World Records како најпосетен концерт на соло изведувач во тоа време. Тоа е врвот – и секој врв знае да биде опасен.
Крај што не можел да се одложи
Смртта на Џон Бонам во септември 1980 не е само трагедија, туку точка. Иако формално станува збор за задушување од повраќање без присуство на дрога, суштината е јасна – телото не издржало. Имаше 32 години. Останатите членови решаваат да не продолжат. Изјавата што ја даваат не звучи како ПР, туку како човечка граница: без него, тоа не е Led Zeppelin.
Подоцнежните собирања – Live Aid, Ahmet Ertegün Tribute концертот во 2007 со Џејсон Бонам – се почит, не продолжение. Кога Роберт Плант одбива 200 милиони долари за нова турнеја, објаснувајќи дека во тој момент му е поважна соработката со Алисон Краус, станува јасно дека не секоја легенда мора да се враќа за да постои.
Led Zeppelin добиваат Grammy Lifetime Achievement Award и Polar Music Prize, но тоа се само формалности. Вистинската награда е фактот дека и денес, кога ќе се слушне првиот риф, знаеш дека нешто се случува. Не затоа што е гласно, туку затоа што е вистинито.
Албуми снимени во живо: The Song Remains the Same (1976), BBC Sessions (1997), How the West Was Won (2003).
Компилации: Led Zeppelin (Box Set) (1990), Remasters (1990), Profiled (1990), Boxed Set 2 (1993), The Complete Studio Recordings (1993), Early Days (1999), Latter Days (2000), How The West Was Won (2003), Mothership (2007)
Видео изданија (DVD): The Song Remains the Same (1976), концертно, ги вклучува 3-дневните концерти во салата Медисон Сквер Гарден во Њујорк во текот на 1973. година; Led Zeppelin DVD (2003), содржи колекција од концертни настапи во периодот 1969- 1979.
Во 1985. година тројцата живи членови на Led Zeppelin се собраа за Live Aid во Лондон и во 1988. на годишнината од основањето на издавачката куќа Atlantic Records. Тогаш на тапани свиреше синот на покојниот тапанар, Џејсон Бонам. Сетот песни беше краток, а е забележан коментарот на Плант: „…беше како да спиеш со својата поранешна сопруга, а не водиш љубов со неа“.
На 10. декември 2007. oдржаа Ahmet Ertegün Tribute концерт со Џејсон, но Роберт Плант ја одби понудата од 200 милиони долари за уште една голема светска турнеја како Led Zeppelin, со образложение дека во тој момент му била поважна турнејата со Алисон Краус, американска кантри пејачка.
Led Zeppelin доби Grammy награда за животно достигнување во 2005. и Polar Music Prize во 2006. Групата е рангирана на првото место на листата на 100 најдобри хард рок уметници на VH 1 и на листата од 50 најдобри настапи во живо на списанието Classic Rock.
