Има текстови што не стареат. Не затоа што се напишани „убаво“, туку затоа што се напишани од позиција на длабока увереност. Кога го читам Крсте П. Мисирков, јас не слушам академска дистанца, туку глас на човек што однапред знае дека ќе биде оспоруван – и токму затоа зборува мирно, аргументирано и со чувство на историска одговорност. Тоа што го вели за македонската култура и историја не е декларација, туку покана: да погледнеме во себе, а не во слабостите на другите.
Увереност што не доаѓа од туѓи слабости
Мисирков тргнува од нешто што и денес често го забораваме. Националната увереност, вели тој, не се темели на тоа колку е слаб противникот или колку помош можеме да очекуваме однадвор, туку на познавањето на сопствените квалитети и сопственото минато. Во таа реченица има една тивка, но опасна сила. Таа не повикува на конфронтација, туку на самоспознавање.
И токму тука се појавува прашањето што, намерно или не, со децении се повторува: дали навистина постои македонска национална култура и македонска национална историја што може да стои самостојно? Прашањето не е наивно. Напротив, тоа е прашање поставувано со цел да се посее сомнеж.
Мисирков одговара без патетика. Да, постои. И постои не затоа што некој ни ја „дозволил“, туку и покрај тоа што долго време не била предмет на непристрасно и сериозно проучување.
Кога историјата се избира селективно
Една од најострите, а најпрецизни негови забелешки е поврзана со начинот на кој српската и бугарската историографија пристапувале кон македонското минато. Се земало само она што одговарало на нивниот национален наратив, а сѐ друго се игнорирало. Не затоа што било небитно, туку затоа што било „неудобно“.
Оваа појава денес би ја нарекле селективна историја или наративна манипулација. Во времето на Мисирков, таа едноставно била факт. И токму затоа тој инсистира дека постоењето на македонска култура и историја не е романтична идеја, туку практично, речиси „оружје“ во борбата за човечки права и рамноправен национален живот.
Тука вреди да се поврзе фразата „непристрасно проучување“ со академскиот контекст на Балканот, особено во однос на делата и влијанието на Марин Дринов и Ватрослав Јагиќ, чии авторитети често биле користени како недопирливи аргументи. Иако нивните толкувања не биле без идеолошка боја.
Прашањето за јазикот – омиленото оружје на негирањето
Кога се споменува македонската посебност речиси автоматски доаѓа прашањето: каде ви е литературниот јазик? Мисирков овде прави еден брилијантен, денес сѐ уште релевантен потег. Тој го споредува македонскиот случај со хрватскиот. Потсетува дека Хрватите користеле ист литературен јазик со Србите, втемелен врз реформите на Вук Караџиќ, па сепак никој сериозен не го оспорува нивниот национален идентитет.
Истото, вели Мисирков, важи и за Македонците. Заедничкиот литературен јазик со Бугарите бил резултат на слободен избор, направен во време кога Бугарија немала ни културна ни политичка моќ да го наметне. Проблемот не е во јазикот, туку во забраната да се користи. А забраната на јазикот, како што јасно укажува, е директно нарушување на човечките права.
Различни патишта зад заеднички зборови
Она што често се губи во дневнополитичките расправи е суштината на неговата теза: освен во јазикот, Македонците и Бугарите одамна оделе по различни културни и историски патишта. Токму таа различност ја направила македонската култура и историја богата со факти кои сами по себе сведочат за посебност.
Доволно е, вели тој, човек сериозно да ја изучи македонската народна култура и историја за да сфати дека разликите меѓу Македонците и Бугарите, па и Србите не се помали од разликите меѓу други признати народи на Балканот.
Ова е моментот каде Мисирков престанува да биде само полемичар и станува визионер. Тој не бара признание преку спор, туку преку знаење.
Активен народ, а не историска случајност
Особено силен е делот каде што ја негира тезата дека средновековните Словени биле неорганизирана маса без национална свест. За него тоа е заблуда што ги искривува не само историјата на Македонците, туку и историјата на Србите и Бугарите.
Македонците, тврди тој, биле еден од најактивните елементи меѓу јужните Словени, со континуирана борба за духовно и политичко ослободување – од средниот век, па сѐ до XIX и почетокот на XX век. Неуспесите не произлегле од недостаток на национална свест, туку од сложени историски околности што немаат врска со „неспособност за организирање“.
Континуитет што не може да се избрише
Кога ќе се соберат вековите на културните напори, црковните борби и политичките стремежи, Мисирков доаѓа до заклучок што и денес звучи тешко оспорувачки. Токму тој континуитет ја создава македонската национална култура и македонската историја. Не како мит, туку како акумулирано искуство на еден народ што опстојувал и се менувал, но не исчезнал.
К. Мисирковъ-македонецъ, Македонска култура, „Миръ”, XXX, 7155, 19.IV.1924, 1.
„Нашата увереност не само во нашето национално самозачувување, туку и во триумфот на општомакедонскиот идеал за независна Македонија, како што го имам речено тоа и на друго место, се засновува не толку на слабостите на нашиот противник или на надворешната помош, колку на познавањето на квалитетите и минатото на нашиот народ.
Но ќе праша некој: има ли навистина македонска национална култура и македонска национална историја кои би можеле да им бидат спротиставени на Србите и да го втемелат македонскиот идеал за независна Македонија?
За среќа, можеме да дадеме потврден одговор: да, македонска национална култура и македонска национална историја, одделни од тие на Србите и на Бугарите има, без оглед што и едната и другата досега не биле предмет за опстојно и непристрасно проучување: Србите и Бугарите еднострано и со голема пристрасност го одбирале од македонската култура и историја само она што го прославува нивното национално име, игнорирајќи прашања од капитална важност само затоа што тие не ги засегнуваат или им противречат на националните стремежи на одбирачите и нивните соплеменици.
Велам, за среќа има македонска национална култура и историја, зашто тој факт го вооружува македонскиот народ со непобедливо оружје во неговата борба за човечки права и за слободен национален живот како рамноправен член во друштвото на културните народи.
Првиот приговор е: ами каде ви е македонскиот литературен јазик?
Ќе одговорам: и Хрватите немаат одделен литературен јазик од Србите, но тоа не им пречи да се сметаат како одделен народ од Србите. Хрватите доброволно си го одбраа јазикот на В. Караџиќ за свој литературен јазик.
Истото нешто е и со Македонците: ние доброволно си одбравме еден заеднички литературен јазик со Бугарите уште пред ослободувањето на Бугарија, кога последнава не беше покултурна од нас и не можеше ни културно ни политички да ни наложи; со други зборови, ние си имаме литературен јазик со Бугарите коешто е наша работа и резултат на слободен избор.
Забраната од страна на Србите да го употребуваме тој наш јазик, коjшто е единствената врска помеѓу нас и Бугарите, е едно од болните нарушувања на човечките права.
Во сѐ друго, освен во јазикот, ние и Бугарите сме си оделе, па и си одиме по свои самостојни патишта. Благодарејќи на тоа нашата македонска култура и историја се толку богати со факти достојни за национална гордост, што и кога ни се забранува да се викаме, да ја изучуваме бугарската историја и ни се предлага да се срамиме од сето она што било заедничко меѓу нас и Бугарите, доста е да ја научиме нашата македонска народна култура и историја, па ќе се убедиме дека ние сме оддлен народ, со поголема разлика отколку што е разликата помеѓу Хрватите и Србите, додека пак односите на Македонците кон Србите се речиси исти како меѓу Хрватите и Србите.
За жал, самостојното проучување на македонската култура и историја започнува дури сега од самите Македонци, кои кон крајот на минатиот век почнаа да не им веруваат на белградските и софиските научници што речиси во еден глас се искажаа дека во средниот век „Словените“ биле еден дезорганизиран и без национална свест народ, кој бил спасен од погрчување само благодарејќи на создавањето на државата од страна на туранските Бугари, а после од српската држава на Неманиќевците.
Но слично тврдење е толку софиска, кoлку и белградска заблуда, макар што зад едните стои авторитетот на М. Дринов, а зад другите авторитетот на Јагиќ.
Ние Македонците сметаме дека тоа е една основна заблуда поради која е криво разбрана и од Бугарите и од Србите не само историјата на Македонија и Македонците со средниот век, туку дури и историјата на Србите и Бугарите.
Ние сме во состојба да го докажеме токму спротивното, а имено дека Македонците се најактивниот елемент од сите јужни Словени, па дури и поактивни и од Бугарите туранци низ среднивековјето до покорувањето на Балканскиот Полуостров од Tурците и исто така како нив тие воделе најтешка, најдолготрајна борба за своето духовно и политичко ослободување во XIX и првата четвртина на XX век.
Нашите неуспеси како во средновековјето, така и во најново време се должат на причини што немаат ништо заедничко со националната свест и божемната невозможност за организирање на Македонците.
Збирот од вековните услиби за културно издигнување и национално самозачувување на Македонците, почнувајќи 400-500 години пред појавата на српската држава на Немањичевците и продолжувајќи и во времето на засилувањето и опаѓањето на последнава, заедно со нашите епски борби за црковна и политичка слобода во XIX и првата четвртина на XX век, ја составуваат нашата македонска национална култура , нашата македонска историја“.
