Кога ќе се погледне релјефна карта на Америките, една особеност веднаш го привлекува вниманието: долж западниот раб на двата континента се протега огромен појас од планини, висорамнини, вулкани, длабоки долини и леднички предели. Тоа се Кордиљерите – еден од највеличествените планински системи на Земјата, создаван во текот на милиони години од силите што непрестајно ја менуваат земјината кора.
Името „кордиљера“ потекнува од шпанскиот збор cordillera, со значење планински венец или низа од планински масиви. Во географска смисла Кордиљерите не се една единствена планина, ниту еден непрекинат гребен. Тие претставуваат сложен систем од паралелни и поврзани планински венци што се протегаат по западниот дел на Северна, Средна и Јужна Америка. Во Северна Америка во овој широк систем влегуваат планините на Алјаска, Карпестите Планини, Каскадните Планини, Сиера Невада и други масиви, а низ Мексико и Средна Америка системот продолжува кон Андите во Јужна Америка. Американската геолошка служба го опишува северноамериканскиот дел како речиси непрекината низа планински венци што го образуваат западниот „’рбет“ на континентот.
Планини родени од движењето на Земјата
Зад нивната убавина стои немирна геолошка историја. Земјината кора не е неподвижна целина, туку е поделена на големи тектонски плочи кои бавно се движат. Таму каде што тие се судираат, една плоча може да се подвлече под друга, земјината кора се набира, се издигнува и пука, а магмата понекогаш пробива кон површината. Токму таквите процеси низ долг геолошки период го обликувале кордиљерскиот појас. Планините затоа не се само релјеф – тие се видлив запис на движењата во длабочината на планетата.
Поради активната тектоника, голем дел од Кордиљерите се поврзува и со Пацифичкиот Огнен Прстен – огромната зона околу Тихиот Океан во која се концентрирани бројни вулкани и земјотреси. Тоа објаснува зошто западните делови на Америките имаат толку драматичен пејзаж: високи врвови, активни и угаснати вулкани, раседи, кањони и висорамнини се различни лица на истата геолошка сила.
Од снеговите на Алјаска до Андите
Во северниот дел Кордиљерите започнуваат со суровите планински пространства на Алјаска и западна Канада. Потоа кон југ се разгрануваат во големи системи меѓу кои се Карпестите Планини, Сиера Невада, Каскадните Планини и крајбрежните венци. Меѓу нив се наоѓаат пространи котлини и висорамнини, како Колорадската висорамнина, каде што реките во текот на милиони години издлабиле длабоки кањони.
Во Мексико планинскиот систем продолжува преку Сиера Мадре, а преку Средна Америка постепено се поврзува со Андите. Токму Андите се највпечатливиот јужноамерикански дел од големата кордиљерска целина. Тие минуваат низ седум држави – Венецуела, Колумбија, Еквадор, Перу, Боливија, Чиле и Аргентина – и претставуваат најдолг планински венец на копното во светот.
Овде планината добива речиси континентални размери. Меѓу високите врвови се протегаат висорамнини како Алтиплано, а огромните височински разлики создаваат необична разновидност на клими и природни предели. На едно место владеат ледници и вечен снег, а на релативно мала оддалеченост може да започне сува пустина или влажна тропска област.
Планината како простор за живот
Кордиљерите никогаш не биле само природна преграда. Тие се и простор во кој човекот со векови учел да живее во услови што на прв поглед изгледаат негостопримливо. Во Андите археолошките и генетските истражувања покажуваат дека луѓето трајно се населувале на високите планински предели уште пред илјадници години, приспособувајќи се на студот, разредениот воздух и ограничените земјоделски услови.
Токму во овие височини се развиле големи цивилизации, меѓу кои и онаа на Инките. Планински патишта, земјоделски тераси, населби и светилишта сведочат дека човекот не ја доживувал планината само како пречка, туку и како дом, извор на вода и храна, природна тврдина и свето место. Мачу Пикчу е најпознатиот симбол на таа врска, но зад него стојат стотици помалку познати населби и траги од култури што го обликувале животот според ритамот на високите планини.
И денес Кордиљерите имаат огромно значење за милиони луѓе. Нивните снегови и ледници се природни резерви на слатка вода, од планинските падини извираат големи реки, а почвите и висорамнините се користат за земјоделство и сточарство. Во нивните недра има значајни рудни богатства, додека природните пејзажи се основа за туризам, планинарење и истражување.
Свет на крајности
Она што најмногу ги одликува Кордиљерите е разновидноста. На север има огромни ледници и студени планински пустини, во умерените широчини густи иглолисни шуми, а подалеку кон југ суви висорамнини, вулкански предели и снежни врвови. Во Перу, на пример, Кордиљера Бланка е најпространиот тропски планински венец покриен со ледници и содржи повеќе врвови повисоки од 6.000 метри.
Токму оваа височинска разновидност овозможува на релативно мал простор да се сменат повеќе природни појаси. Со искачувањето по планинските падини се менуваат температурата, врнежите, растителноста и начинот на живот. Планината создава сопствени микросветови, во кои секои неколку стотици метри височина можат да значат поинаква клима и поинаков екосистем.
Кордиљерите во време на климатски промени
Денес овој древен планински систем се соочува со промени што се одвиваат многу побрзо од геолошките процеси што го создале. Намалувањето на снегот и повлекувањето на ледниците веќе се забележуваат во различни делови од Кордиљерите. Во Северна Америка научните истражувања регистрираа значително намалување на снежната покривка во повеќе планински области, што може да има последици за речниот проток и снабдувањето со вода.
Слична слика се забележува и во Андите, каде што исчезнувањето на ледот не го менува само пејзажот. Тоа влијае врз водоснабдувањето, земјоделството, екосистемите, па дури и врз старите обичаи на заедниците чии традиции со векови биле врзани за ледниците и високите врвови.
Кордиљерите затоа се многу повеќе од долга низа планини што може да се обои со кафеава боја на географска карта. Тие се истовремено геолошки архив, климатска граница, резервоар на вода, прибежиште за растителни и животински видови и простор во кој се создавале цивилизации. Нивната вистинска големина не се мери само со метри надморска височина или километри должина. Таа се гледа во тоа колку силно овие планини го определиле изгледот, природата и човечката историја на целата западна страна на Америките.
