25 години по нападите врз Соединетите Американски Држави 11 септември останува граница меѓу два света: оној што веруваше дека Студената војна го означила крајот на големите историски судири и оној што се разбуди во ерата на тероризмот, превентивните војни, масовниот надзор и постојаната несигурност.
На 11. септември 2001. година 19-мина припадници на Ал Каеда киднапираа 4 патнички авиони. Два удрија во кулите-близначки на Светскиот трговски центар во Њујорк, третиот во Пентагон, а четвртиот се урна во Пенсилванија откако патниците и членовите на екипажот се обидоа да ја вратат контролата над леталото.
Во нападите загинаа 2.977 жртви, без да се бројат киднаперите. Зад оваа бројка останаа илјадници семејства, преживеани, пожарникари, полицајци, медицински работници и спасувачи чие здравје беше трајно нарушено од токсичната прашина на урнатините. Меморијалниот центар во Њујорк и денес го чува споменот за загинатите и сведоштвата за загубата, закрепнувањето и надежта. Национален меморијал и музеј на 11 септември
Историјата пред 11. септември
Често се вели дека 11. септември ја променил историјата. Но историјата не била мирна ниту невина пред тој ден. Војни, тероризам, верски екстремизам, геополитички судири и борба за природни ресурси постоеле многу порано. Советската интервенција во Авганистан, вооружувањето на различни групи во текот на Студената војна, конфликтите на Блискиот Исток и подемот на радикалните движења веќе ја подготвувале сцената. Затоа е можеби попрецизно да се каже дека 11. септември не создаде нова историја, туку ги забрза процесите што веќе се движеа под површината. Нападите им дадоа страшна видливост, политичко оправдување и глобална сила.
Она што дотогаш изгледаше како далечен регионален конфликт, одеднаш влезе во секојдневието на западниот свет. Стравот повеќе немаше јасна територија, униформа или фронт. Непријателот можеше да биде невидлив, мобилен и скриен меѓу цивилното население.
Кога случајноста решава за животот
Големите историски трагедии секогаш се составени од мали човечки приказни. Некој задоцнил на работа, некој го пропуштил авионот, друг ја сменил деловната средба, а трет по случајност не бил во канцеларијата во моментот на ударот.
Меѓу најпознатите приказни е онаа на актерот и продуцент Марк Волберг, кој првично планирал да патува со летот 11 на „Американ ерлајнс“, но ги променил плановите. Авторот и продуцент Сет Мекфарлан, пак, го пропуштил истиот авион. Ваквите сведоштва не треба да се претвораат во забавни анегдоти. Тие ја покажуваат кревкоста на секојдневието и тенката, невидлива граница меѓу животот и смртта.
За едни доцнењето е непријатност. За други во еден одреден ден станало спас. Историјата ги запишува големите датуми, но човечката судбина честопати се решава во минути, во променета рута, во случаен телефонски повик или во врата што не била отворена навреме.
Почетокот на „војната против тероризмот“
По нападите, американскиот претседател Џорџ В. Буш ја прогласи глобалната „војна против тероризмот“. САД и сојузниците интервенираа во Авганистан со цел да ја уништат Ал Каеда и да го соборат талибанскиот режим што ѝ овозможуваше засолниште.
Потоа дојде инвазијата врз Ирак во 2003. година. Таа беше вклучена во пошироката безбедносна политика по 11. септември, иако официјалната Комисија за нападите не пронајде доказ дека режимот на Садам Хусеин соработувал со Ал Каеда во подготовката или извршувањето на нападите. Токму тука се отвора најтешкото прашање: кога оправданата борба против тероризмот се претвора во политика на неограничена воена моќ?
Авганистан и Ирак оставија огромен број загинати, раселени и уништени човечки животи. Наместо кратки операции што ќе донесат сигурност, светот доби долги војни, нови радикални организации, распаднати институции и генерации што израснаа меѓу воена окупација, сиромаштија и одмазда.
Безбедноста како нова политичка религија
По 11. септември, безбедноста стана една од најмоќните политички зборови. Аеродромите се претворија во простори на детални контроли, разузнавачките служби добија поголеми овластувања, а дигиталниот надзор стана составен дел од современиот живот. Државите тврдеа дека слободата мора делумно да се ограничи за да биде заштитена. Но еднаш проширената моќ на надзорот ретко се повлекува целосно. Технологијата што се воведува за следење на терористички мрежи лесно може да се употреби и за набљудување на новинари, активисти, политички противници или обични граѓани.
Така, 11. септември не го промени само начинот на кој се водат војните. Тој го промени и односот меѓу граѓанинот и државата. Сомневањето стана институционализирано, а приватноста – условна вредност.
Стравот и цената што ја платија невините
По нападите милиони муслимани низ светот беа принудени да се соочат со сомнеж, предрасуди и колективно обвинување. Терористичките злосторства на една организација беа користени за стигматизирање цели заедници, религии и култури. Тоа беше уште една победа на тероризмот: не само што одзеде животи, туку предизвика стравот да создава нови поделби. Тероризмот се храни од поедноставувањето на светот – од поделбата на „нас“ и „нив“, од претставувањето цели народи како закана и од укинувањето на индивидуалната вина.
Денеска, четврт век подоцна лекцијата треба да биде јасна: борбата против екстремизмот не смее самата да стане екстремна. Демократијата не се брани со откажување од сопствените вредности, ниту безбедноста се гради врз трајно понижување на невините.
Сеќавањето како морална обврска
На годишнината од нападите во Њујорк повторно се читаат имињата на загинатите. На местото каде што стоеја кулите се наоѓаат два меморијални базени, опкружени со имињата на жртвите. Тоа не се само имиња на Американци. Меѓу загинатите имаше луѓе од многу држави, религии и култури. Сеќавањето има смисла само ако ја зачува човечноста на жртвите. Ако се претвори во политичка алатка, оправдување за нови војни или средство за ширење омраза, тогаш споменот е злоупотребен.
Да се памети 11. септември значи да се паметат луѓето што отишле на работа, патниците што влегле во авионите, пожарникарите што се искачувале по скалите додека другите бегале надолу и семејствата што со часови чекале телефонски повик што никогаш не дошол.
Дали светот стана побезбеден?
По 25 години одговорот не е едноставен. Голем број терористички мрежи беа разбиени, безбедносната соработка се подобри, а државите развија пософистицирани механизми за спречување напади. Но истовремено се појавија нови облици на екстремизам, сајбер-тероризам, дезинформациски операции и радикализација преку дигиталните мрежи.
Светот можеби стана поспособен да препознае одредени закани, но не и нужно помудар во справувањето со нивните причини. Воената сила може да уништи база или да ликвидира водач, но не може сама да ја отстрани неправдата, сиромаштијата, политичкото понижување и безнадежноста од кои екстремизмот често регрутира нови следбеници.
Ден што ја разоткри историјата
11. септември не ја прекина старата историја за да започне нова. Тој ја разоткри историјата што веќе се создаваше: свет на глобална меѓузависност, асиметрични конфликти, технолошки надзор и политички одлуки чија цена ја плаќаат луѓе далеку од центрите на моќта. Денот ги забрза војните, ги прошири безбедносните апарати и ја направи несигурноста трајна состојба. Но истовремено остави сведоштво за солидарноста, храброста на спасувачите и способноста на обичните луѓе да си помагаат во мигови кога институциите и системите се уриваат.
Најдлабоката почит кон жртвите не е во бескрајното повторување на снимките од рушењето на кулите. Таа е во одбивањето нивната смрт да биде претворена во дозвола за ново страдање.
Четврт век подоцна 11. септември останува предупредување: историјата не ја создава само злото што ненадејно удира, туку и начинот на кој човештвото одговара на него.
