Кога покажувањето станува размислување
Кога ќе кажам концептуална уметност, не мислам прво на предмет, ниту на слика што виси на ѕид. Мислам на идеја. На мисла што се појавува пред сè, па дури потоа – ако воопшто – станува нешто што можеш да го допреш. Токму тука е суштината: уметноста не мора да биде физички ентитет за да постои. Таа може да живее како концепт, како интелектуален предизвик, како прашање поставено директно пред тебе.
Како започна сè – од 60-тите до денес
Концептуалната уметност се оформува во 60-тите години на 20. век, период кога уметниците почнуваат радикално да го преиспитуваат значењето на самата уметност. Наместо формата, техниката или материјалот, во центарот доаѓа идејата. Не случајно, ова движење се поврзува со европското авангардно движење Дада, со филозофијата на Лудвиг Витгенштајн и со радикалниот чин на Марсел Дишан, кој со својот „ready-made“ го смени текот на уметничката историја.
Неговата „Фонтана“ од 1917 година, обичен писоар поставен во галериски контекст, денес речиси универзално се смета за темел на концептуалната уметност. Токму затоа, кога зборуваме за ова движење, зборуваме и за моментот кога прашањето „што е уметност?“ станува поважно од одговорот.
Уметност што може да биде збор, глас или инструкција
За концептуалните уметници, уметничкото дело може да биде текст, публикација, усна инструкција, фотографија, звук или видео. Може да биде сценарио кое никогаш нема целосно да се реализира. Може да биде идеја што постои само во твојата глава откако ќе ја прочиташ или слушнеш.
Целта не е да се восхитиш на раката на уметникот, туку да го разбереш концептот што тој ти го пренесува. Затоа текстот често има поголема улога од сликата, а мислата од визуелниот впечаток.
Кога делото се заменува со анализа
Терминот „концептуална уметност“ првпат го употребува Хенри Флинт во 1961 година, но вистинската теориска тежина доаѓа подоцна, со групата Art and Language, предводена од Џозеф Кошут. Според нив, уметноста започнува во моментот кога анализата на делото го заменува самото дело.
Процесот на осмислување, сознанието што настанува додека размислуваш за делото – тоа е вистинската уметничка вредност. Материјализацијата станува секундарна, понекогаш и непотребна.
Од Њујорк до целиот свет
Првата официјална изложба на концептуална уметност, Conceptual Art and Conceptual Aspects, се одржува во 1970 година во Културниот центар во Њујорк. Оттаму, движењето експресно се шири и станува интернационално, можеби најширокото уметничко движење на 20. век кое директно се занимава со уметноста, општеството и политиката како идеи, а не како слики.
Кои се клучните имиња
Меѓу најзначајните концептуални уметници се Yves Klein, Richard Long, Keith Haring, Piero Manzoni и Sol LeWitt. Секој од нив на свој начин ја поместува границата помеѓу идејата и делото, помеѓу мислата и просторот.
Зошто ова не е минимализам
За разлика од минималната уметност, концептуалната не се фокусира на односот простор-привид или простор-искуство. Таа гради прототипски ситуации, идејно поставени конструкции кои ги активираат комплексните фактори на реалноста во строго дефинирано поле. Уметничкиот чин самиот по себе станува проблем за размислување, повик за медитација, а не само за гледање.
Критики, влијание и денешна релевантност
Поддржувачите веруваат дека концептуалната уметност го проширува хоризонтот на уметноста и се спротивставува на нејзината комерцијализација. Критичарите, пак, често ја нарекуваат претенциозна и оддалечена од публиката.
Но едно е неспорно: токму од ова движење произлегуваат уметничката инсталација, перформанс уметноста, видео уметноста и современите форми што користат информатика и роботика како медиуми за пренесување идеи. Денес, кога дигиталната култура е доминантна, концептуалната уметност можеби е порелевантна од кога било.
