Прашањето звучи како најава за далечна иднина, но всушност веќе е отворено. Нова научна студија предупредува дека со натамошно затоплување на климата, до 2300 година на Антарктикот би можело да се појави ново копно без мраз со површина приближно колку Пенсилванија. Тоа не е само географска промена. Тоа е и политичко предупредување, затоа што под мразот не лежи празнина, туку простор за кој одамна постои интерес – научен, стратешки и потенцијално економски. Сепак, ако прашањето е кој денес има право да ги експлоатира тие ресурси, одговорот е многу појасен отколку што сугерираат сензационалните наслови: во моментов никој нема право на комерцијално искористување на минералните ресурси на Антарктикот.
Што навистина покажува новата студија
Според новата студија објавена во Nature Climate Change, денес помалку од 0,6 проценти од Антарктикот е без ледена покривка, но до крајот на следните три века таа површина би можела драматично да порасне. Авторите проектираат до околу 120.000 квадратни километри ново копно без мраз во сценарио на високо топење – раст од околу 550 проценти во однос на денешната состојба. Истражувањето е важно затоа што не гледа само каде се повлекува мразот, туку и како самото тло се издига откако тежината на ледената покривка се намалува. Токму во дел од тие области има познати или сомнителни наоѓалишта на бакар, злато, сребро, железо и платина, а најголеми промени се очекуваат и во зони што се преклопуваат со постојни територијални претензии.
Кој денес „го поседува“ Антарктикот?
Тука почнува правната суштина. Антарктичкиот договор, потпишан во 1959 година и во сила од 1961, не го претвора континентот во класична сопственост на една држава или блок. Денес договорот има 58 страни, а во него се зачувува статус квото околу суверенитетот: седум држави имаат историски територијални претензии – Аргентина, Австралија, Чиле, Франција, Нов Зеланд, Норвешка и Обединетото Кралство – но додека договорот е во сила не може да се истакнуваат нови претензии ниту да се прошируваат старите. Континентот е наменет за мирољубиви цели и научна соработка, а не за класична поделба на плен. Тоа значи дека прашањето „кој има право“ не се решава со мапа, туку со меѓународен режим што свесно ја оттурнал логиката на освојување.
Што навистина значи 2048 година
Околу Антарктикот постои и една упорна заблуда: дека забраната за рударење истекува во 2048 година. Тоа не е точно. Протоколот за заштита на животната средина кон Антарктичкиот договор, потпишан во 1991 и во сила од 1998 година, јасно забранува активности поврзани со минерални ресурси, освен за научни истражувања. Од 2048 година навистина може да се побара конференција за ревизија на протоколот, но самиот протокол нема рок на истекување. Уште поважно, забраната од член 7 не може едноставно да се избрише со политички каприц – за такво нешто би бил потребен нов, обврзувачки правен режим и многу висок степен на согласност меѓу државите. И самата Антарктичка договорна рамка во Резолуцијата 3 од 2023 година експлицитно предупреди дека митот за „истекување во 2048“ е погрешен.
Ресурси има, но тоа не значи дека вратата е отворена
Да, под мразот има минерален потенцијал. Но од таму до багери, концесии и геополитички поделби има огромна дистанца. Антарктикот и понатаму е една од најнегостопримливите средини на планетата, со сурови услови, екстремна логистика и правен режим што е поставен токму за да го спречи претворањето на континентот во уште една глобална трка по суровини. Оттаму, најточниот одговор денес гласи вака: никој нема автоматско право да ги експлоатира ресурсите на Антарктикот, а секој обид за тоа морал прво да го пробие ѕидот на меѓународното право, научната етика и еколошката одговорност. Но исто така е точно и ова: како што мразот ќе се повлекува, така ќе расте и притисокот врз тој ѕид. Затоа Антарктикот не е само климатска приказна. Тој е тест дали човештвото ќе остане верно на принципите што само си ги напишало, или и таму ќе почне да гледа само резерви и интерес.
