Човек ретко пропаѓа затоа што нема дарба. Многу почесто пропаѓа затоа што не ја претворил можноста во навика, навиката во вештина, а вештината во одговорност. Способноста и талентот изгледаат како блиски зборови, речиси заменливи во секојдневниот говор, но меѓу нив има важна разлика: способноста е човечка можност што се оформува во дејствување, талентот е таа можност кога веќе почнала да дава видлив, натпросечен резултат.

Философијата способноста ја разбира како потенцијален реактивен состав за вршење одредена дејност: не како мртва залиха во човекот, туку како можност што се активира кога личноста ќе се најде пред задача, отпор, потреба или предизвик. Во таа смисла способноста не е само „имам во себе“, туку „можам да направам нешто со тоа што го имам“. Современата философска расправа за способностите токму затоа ги поврзува со дејствувањето, со условите во кои нешто може да се направи и со прашањето дали човекот навистина располага со моќ да го изведе она што му се припишува како можност.

Можноста не е доволна

Способностите се стекнуваат во текот на дејноста, врз основа на наследени диспозиции, но под влијание на природната и општествената средина во која човекот живее и се развива. Наследеното е почетна положба, не конечна пресуда. Еден човек може да има поволни предиспозиции за музика, математика, јазик, спорт, рачна умешност или организација, но ако тие не се внесат во работа, учење, повторување и однос со светот, остануваат како семе што никогаш не стигнало до плод.

Затоа способноста секогаш има биографија. Таа се менува со искуството, со околностите, со средината што охрабрува или задушува, со учителите кои препознаваат или не препознаваат, со семејството, со културата, со можностите за образование, со јазикот на кој човекот учи да мисли за себе. Во сиромашна средина често не недостасува талент, туку простор талентот да биде виден. Во површна средина не недостасува способност, туку трпение таа да биде изградена.

Тука лежи една од најголемите неправди во современиот свет: луѓето се мерат според резултатот, а ретко според условите во кои требало да го создадат тој резултат. Едни ја имаат сцената уште пред да прозборат, други мора да ја изградат сцената за да бидат слушнати.

Основни и специјални способности

Вообичаено се разликуваат основни или фундаментални способности од специјални способности. Основните способности го одредуваат нивото на успех во поголем број различни дејности. Најчестиот пример е интелигенцијата, сфатена како општа способност за учење, снаоѓање, разбирање односи, решавање проблеми и приспособување кон нови ситуации. Во психологијата се прави разлика меѓу веќе постојна способност и склоност или потенцијал за стекнување компетентност, што е важно затоа што човекот не е само она што денес го умее, туку и она што може да го развие преку искуство и обука. APA Dictionary of Psychology ја поврзува способноста и со вродени и со развиени капацитети, но ја разликува од самата склоност за стекнување компетентност.

Специјалните способности се изразуваат во потесни и конкретни подрачја: острината на видот, слухот, чувството за ритам, вештината на прстите, просторната ориентација, јазичната флуентност, прецизноста во движењето, аналитичката упорност. Тие често не изгледаат спектакуларно додека не се најдат во вистински контекст. Прстите на пијанистот, окото на хирургот, слухот на композиторот, чувството за форма кај скулпторот, вниманието на реставраторот или практичната проценка на занаетчијата не се „мали“ способности. Тие се човечка точност доведена до висока употреба.

Во таа смисла способноста не е украс на личноста, туку нејзин начин на присуство во светот. Човекот се покажува преку она што може да го направи, но и преку начинот на кој го прави: одговорно или површно, со знаење или со импровизација, со мера или со суета.

Талентот како дар што бара дисциплина

Талентот како збор има старо културно патување. Доаѓа од латинското talentum, а во античкиот свет означувал мерка за тежина и парична вредност. Кај Грците, како и во други стари култури талентот бил тежинска и вредносна единица, поврзана со мерење благородни метали и стока. Енциклопедиската традиција го бележи талентот како античка мерка за тежина и пари, а подоцнежното значење на зборот – дарба, извонредна природна можност – покажува колку јазикот знае да ја пренесе материјалната вредност во духовна.

Но талентот не е исто што и способноста. Тој е природна способност која на поединецот му овозможува натпросечни, а понекогаш и големи успеси во одредено подрачје: музика, математика, сликарство, говор, спорт, организација, наука, техника, книжевност. Со други зборови, талентот е способност што веќе се развила во животна активност. Самата можност или тенденција таквата способност да се развие се нарекува психичка диспозиција.

Затоа не е точно дека талентот е доволен. Талентот е привилегија на почетокот, но може да стане товар ако личноста се навикне да живее од првиот впечаток. Има луѓе кои долго преживуваат од „лесно им оди“, додека други, помалку блескави на почетокот ги надминуваат со работа, концентрација, карактер и трајна љубопитност. Талентот што не се храни станува спомен на можноста. Талентот што не се користи станува приватна легенда: човекот знае дека можел, но животот не го видел тоа.

Искуството ја проверува способноста

Во секојдневната активност способноста и талентот се потврдуваат и на индивидуален и на колективен план. Личноста може да биде способна во тивка, лична работа, но вистинската сложеност се јавува кога нејзината способност треба да влезе во однос со други луѓе, институции, тимови, јавност, правила и кризи. Таму способноста не се мери само со знаење, туку со расудување.

Особено кога човекот е во предводничка улога, способноста речиси секогаш е поврзана со искуството. Предводникот не мора да знае сè, но мора да знае што е важно, кому да му верува, кога да одлучи, кога да запре, кога да преземе вина, кога да им даде простор на подобрите од себе. Тоа е повисока форма на способност: не само стручност, туку ориентација.

Таа во себе го вградува знаењето, односно стручноста, но не општото и просечното знаење кое служи за впечаток, туку специјалното, проверено, применливо знаење во одредена област. Во еден од сродните паноптикумски текстови за практичниот ум токму таа разлика е суштинска: умот не е само складиште на информации, туку способност да се избере вистинското во вистинскиот момент.

Колективот што препознава или троши талент

Општеството често зборува за таленти, но не секогаш знае што да прави со нив. Некогаш ги слави прерано, некогаш ги троши немилосрдно, некогаш ги задушува со просечност, некогаш ги претвора во декоративен доказ дека „системот функционира“. Во култури во кои успехот се сведува на брза видливост, талентот станува спектакл. Во култури во кои трудот не се почитува, способноста станува невидлива.

Најздравата средина не е онаа што само препознава талентирани деца, ученици, уметници, научници, спортисти или работници. Најздравата средина е онаа што создава услови способностите да созреваат. Таа не прашува само „кој е најдобар?“, туку и „како да не го изгубиме оној што може да стане добар?“. Во тој простор индивидуалната дарба станува јавна вредност.

Тоа прашање природно се поврзува со поширокиот паноптикумски поглед кон човекот во современиот свет: колку од нашите способности ги развиваме затоа што имаме смисла, а колку ги трошиме затоа што системот бара постојана употребливост? Современиот човек често е повикан да биде ефикасен, но не и целосен; да биде продуктивен, но не и созреан; да биде видлив, но не и длабок.

Дарбата без карактер е недовршена

Талентот треба да се храни, но и постојано да се искажува и користи. Ако тие два процеса не се одвиваат едновремено и напоредно, талентот ја губи вредноста дури и како психичка диспозиција. Хранењето значи учење, средба со повисоки стандарди, прифаќање критика, дисциплина, тишина, повторување, трпение. Искажувањето значи работа пред светот: концерт, текст, решение, проект, настап, дело, одлука, направен предмет, одговорно завршена задача.

Токму тука се гледа разликата меѓу талентираниот и остварениот човек. Талентираниот има можност. Остварениот има пат. Талентираниот може да зачуди. Остварениот може да трае. Талентираниот добива внимание. Остварениот создава вредност.

Во култура што сака брзи докази најтешко е да се брани бавното созревање. А способноста најчесто се раѓа токму таму: во долгиот, ненаметлив однос меѓу дарбата, трудот, искуството и карактерот. Човекот не е голем затоа што нешто му било дадено, туку затоа што не го оставил даденото да остане недовршено.

Мерата на човекот

Некогаш талентот бил мека за тежина и вредност. Денес во преносна смисла тој повторно нè враќа кон прашањето на мерата: што тежи во еден човек? Вродената дарба? Стекнатата способност? Работата? Искушението? Одговорноста? Начинот на кој ја користи својата предност?

Најточниот одговор веројатно не е во изборот меѓу способноста и талентот, туку во нивното созревање во личност. Способноста без талент може да биде чесна, упорна, корисна и голема. Талентот без способност да се работи, учи и издржи останува недовршен блесок. А кога дарбата ќе се соедини со дисциплина, знаење, искуство и човечка мера, тогаш веќе не зборуваме само за успешен поединец. Зборуваме за човек кој ја оправдал можноста што ја носел во себе.