Инструмент што не се учи – туку се дише
Кавалот не е само музички инструмент. Тој е продолжение на здивот, на самотијата, на просторот меѓу човекот и планината. Кога велиме кавал, зборуваме за еден од оние инструменти што не се објаснуваат лесно со суви дефиниции, иако формално спаѓа во аерофоничните инструменти. Да, технички гледано, тоа се надолжни флејти отворени на двата краја, подолги шупелки со осум мелодиски отвори и четири душници. Но кавалот не живее во таа дефиниција – туку надвор од неа.
Се нарекува и кавал, и кафал, а најчесто се јавува како пар кавали – два инструмента во ист штим, што разговараат меѓу себе. Едниот ја носи мелодијата, другиот ја следи, ја поддржува, ја држи рамнотежата. Тоа е дијалог, не соло его-изразување. И тука почнува приказната.
Како е направен звукот што звучи како спомен
Горниот отвор на кавалот, оној на кој се дува, е стеснет, со остри рабови и исклучително тенки ѕидови – меѓу еден и два милиметри. Пресекот по целата должина е речиси идентичен, околу 16 до 17 милиметри. Отворите се рамномерно распоредени, со таа прецизност што само занает знае да ја направиc – шестата дупка речиси паѓа точно на средината на инструментот.
Кавалот традиционално се изработува од јасеново дрво, богато орнаментиран по целата должина. Не за украс, туку за идентитет. Должините варираат – 600, 700 или 800 милиметри – и токму тие разлики му го даваат регистарот: повисок, среден или низок. Мелодиските отвори се на еднакви растојанија, обично околу два сантиметри, што му овозможува на свирачот фина контрола врз секој тон.
Телото како дел од инструментот
Свирењето на кавал не е механичко. Телото е дел од инструментот. Се држи со двете раце, наклонет на левата страна под агол од околу 45 степени во однос на вертикалата. Левата рака ги покрива првите четири мелодиски дупки, со палецот како потпирач. Десната рака ги затвора следните три, додека палецот ја контролира осмата. Устата не го затвора целосно отворот – покрива приближно три четвртини од крајот, оставајќи простор за здивот да „работи“.
Од јачината на воздушната струја директно зависи височината на тонот. Тоа значи дека кавалот не трпи нервоза. Колку повеќе брзаш – толку помалку ќе ти даде. Бара смиреност, контрола и чувство.
Звук што не напаѓа – туку останува
Кавалот не е гласен инструмент. Не освојува простор со сила. Неговиот звук е топол, мек, меланхоличен. Тој не те повикува – туку те задржува. Затоа во народните песни често се спомнува со епитети како „меден“ или „сребрен“. Не поради материјалот, туку поради впечатокот што го остава.
За да се заштити од свиткување, кавалот се навлекува на дрвена виличка – арбија. На краевите на нејзините краци има отвори низ кои се провлекуваат крпчиња натопени со зејтин. Арбијата има двојна улога: механички да го чува инструментот, и преку зејтинот да ги одржува ѕидовите на дрвото влажни. И тука повторно гледаме грижа, не експлоатација.
Од овчарска самотија до сцена
Порано, кавалот бил исклучиво овчарски инструмент. Свирен далеку од села, далеку од публика, како разговор со себе и со стадото. Пар кавали во ист штим – водач и полагач – биле доволни за цел еден свет. Денес, кавалот е дел од народните ансамбли, од сцената, од концертите. Се користи и соло, и како придружба на песни и ора. Но и денес, кога ќе се отсвири како што треба, секогаш носи нешто од таа првобитна самотија.
Потекло што не бара мит, туку почит
За потеклото на кавалот се знае изненадувачки малку. Нема јасна временска линија, нема автор, нема „прв“. И можеби токму затоа опстанал. Во етномузиколошките извори, како оние на „традиционални балкански дувачки инструменти“, кавалот се појавува како дел од поширока балканска традиција, со варијации во различни региони.
Изработката на кавалот традиционално е силно поврзана со албанското население, кај кое и неговата масовна употреба е најизразена. Тоа не е спор, туку факт што зборува за културна размена, не за присвојување. Кавалот не признава граници – само здив.
Каде најмногу одекнува
На нашите простори, кавалите се најмногу распространети во Полог – Тетово и Гостивар – како и во битолскиот и охридскиот регион. Токму таму, каде што пејзажот е широк, а тишината не е празна, кавалот има што да каже.
Кавалот не е инструмент за сите. И не треба да биде. Тој е за оние што имаат време да слушаат – и храброст да бидат тивки.
