Заминување на автор што не пишуваше од безбедна далечина

Јован Павловски почина на 24. јуни 2026. година во Скопје, во 89-тата година од животот. Со неговото заминување македонската книжевност не изгуби само поет, раскажувач, романописец, публицист и енциклопедист, туку автор кој речиси седум децении пишуваше како човек што знае дека литературата не е украс на животот, туку негово сведоштво, негова проверка и понекогаш негова последна одбрана.

Павловски не беше писател од еден жанр, ниту автор што лесно може да се смести во удобна книжевна фиока. Роден во Тетово на 10. септември 1937. година, тој влезе во литературата преку поезијата, но не остана само во лирскиот простор. Дипломирал на Филозофскиот факултет во Скопје, работел како новинар во Радио Скопје, бил уредник во „Нова Македонија“, дописник од Париз и Москва, главен уредник на „Македонско време“ и “The Macedonian Times”, професор по теорија и практика на новинарството и главен уредник на првата општа македонска енциклопедија „МИ-АНОВА енциклопедија“.

Од лирскиот почеток до поезијата како идентитет

Неговата прва голема книжевна линија е поетската. Со „Август“ и „Медеја“ Павловски се појавува како изразит лиричар, автор на метафорички згусната песна во која природата, пејзажот, љубовта и чувствувањето на светот не се само мотиви, туку начин на постоење. Но неговата поезија не останува во меката зона на интимната исповед. Со „Идентитет“ започнува друго свртување: кон прашањата за човековата смисла, за врската меѓу минатото и сегашноста, за она што личноста го носи како внатрешна историја.

Токму тука е неговата важност. Павловски не ја разбираше песната како место за убаво кажување, туку како простор каде што лирското мора да се судри со фактите, со документот, со историјата, со личниот страв и со јавната одговорност. Во таа смисла тој стои до онаа силна линија на македонската поезија што Паноптикум ја препознава и кај Анте Поповски и поезијата како татковина на зборот, но и кај Матеја Матевски, поетот што ја научи тишината да зборува. Кај Павловски зборот е помалку свечен, повеќе земен, понекогаш груб, понекогаш документарен, но токму затоа силен.

Проза на стварноста, меморијата и распаднатите идеали

Во прозата Павловски го донесе она што неговата поезија веќе го најавуваше – интерес за човекот заробен меѓу личната судбина и големите историски поместувања. Неговиот роман „Тоа Радиовце во кое паѓам длабоко“ е означен како ангажирано дело што ги разработува отуѓеноста и општествено-политичките односи во време кога идеалите на револуцијата се веќе разнишани. Подоцна, со „Сок од простата“, „Проверка на слободата“ и „Град, години, луѓе“, тој продолжува да пишува проза во која животниот податок, документот, фрагментот и интимната историја се мешаат во едно ткиво.

Кај Павловски нема лесна носталгија. Минатото не е разгледница, ниту удобна семејна легенда. Тоа е терен на проверка: кој бил човекот кога системите се менувале, кога јазикот морал да преживее, кога градовите паметеле повеќе отколку што луѓето сакале да признаат? Во „Проверка на слободата“ и „Град, години, луѓе“ Тетово не е само роден град, туку хронотоп – место каде што личното и историското постојано се пресекуваат. Затоа Павловски е важен не само како романописец, туку и како писател на македонската меморија без комеморативна вкочанетост.

Новинар, енциклопедист, јавен интелектуалец

Павловски беше и новинар во подлабока смисла на зборот: човек што знае да гледа, да слуша, да собира податоци и да ги претвора во смисла. Неговата работа во медиумите, дописничкото искуство од Париз и Москва, публицистиката и документаристичките книги ја отворија неговата литература кон светот, но не ја оддалечија од Македонија. Напротив, тој ја гледаше Македонија токму преку светот – како мала, но упорна културна меморија што мора постојано да се именува, документира и брани.

Како главен уредник на „МИ-АНОВА енциклопедија“, Павловски покажа дека за него енциклопедиската работа не е суво редење факти. Таа е културен чин. Во земја во која паметењето често било прекинувано, оспорувано или туѓо толкувано, енциклопедизмот е повеќе од издавачки проект. Тој е обид да се направи мапа на сопственото постоење. Во тоа Павловски припаѓа на онаа група македонски автори кои не пишувале само книги, туку граделе културна инфраструктура.

Писател за деца кој не го потценува детскиот јазик

Еден дел од неговиот опус е посветен на децата и младите. Тоа не е споредна, „полесна“ зона во неговото творештво. Напротив, токму во неа се гледа неговата јазична игра, неговата чувствителност за ритам и неговото уверување дека детскиот читател не треба да се потценува. „Мишо ишо шо о“, „На сите свететски страни само Ани, само Ани“, „Тевеѕирка“, како и прозните дела за младинска возраст покажуваат автор што ја разбира детската книжевност како простор на инвенција, а не како педагошка должност.

Тоа е уште една причина поради која Павловски не може да се чита тесно. Тој пишуваше за возрасни, за деца, за историјата, за идентитетот, за градот, за јавниот живот, за новинарството, за книжевноста како документ и за документот како литература. Таквата широчина понекогаш ги збунува критичарите што сакаат чисти профили. Но токму во таа широчина е неговиот вистински профил.

Наследство што бара повторно читање

Јован Павловски беше член на Друштвото на писателите на Македонија од 1962. година и негов претседател во три мандати – 1992-1994, 1994-1996 и 2007-2008. Беше член и на Македонскиот ПЕН центар. Добитник е на значајни признанија, меѓу кои „Рациново признание“, „Стале Попов“, „13 Ноември“, „Крсте Мисирков“, „Златно перо“ и други.

Сега, кога неговата биографија се затвори, останува поважно прашање: како ќе го читаме? Како автор од учебничка белешка или како писател што и денес има што да каже за распаѓањето на идеалите, за јазикот како идентитет, за новинарството како сведоштво, за документот како морална обврска? Павловски не заслужува само пригодно збогување. Заслужува повторно читање.

Во македонската книжевност има автори што оставаат зад себе неколку препознатливи книги, а има и такви што оставаат цела мрежа од текстови, улоги, редакции, институции, генерации и културни траги. Јован Павловски припаѓа на вторите. Тој не беше само писател што пишуваше за времето. Беше писател низ кого времето остави свои документи, свои рани, свои сомнежи и свои тивки докази дека литературата, кога е сериозна, не завршува со последната страница.

Во таа смисла неговото место природно се допира со други големи фигури на современата македонска книжевност, меѓу кои и Влада Урошевиќ како бард на модерната книжевна имагинација. Но Павловски имаше свој пат: помалку фантастичен, повеќе документарен; помалку затворен во симболот, повеќе отворен кон јавниот живот; секогаш на границата меѓу песната, фактографијата и моралната вознемиреност.