Јапонскиот јазик не е само средство за комуникација. Тој е цела цивилизација преточена во звук и знак. Кога ќе го изговорите зборот „нихонго“, не изговарате само име на јазик – изговарате историја, острови, тишина, дисциплина, дожд, црешови цветови и мегаполиси што пулсираат.
Јапонскиот јазик – 日本語 (nihongo) – е службен јазик во Јапонија и го зборуваат повеќе од 125 милиони луѓе, според најновите демографски податоци за населението на Јапонија. Покрај Јапонија, значајни јапонски заедници постојат во Бразил и САД, како резултат на историски миграциски бранови.
Зборот 日本 (Nihon или Nippon) е составен од два знака – 日 (сонце, ден) и 本 (извор, корен). Буквално – „изворот на сонцето“. А додавањето на 語 (го) значи јазик. Така 日本語 станува – јазикот на земјата на изгрејсонцето.
И веќе тука се гледа разликата. Во европските јазици често именувањето е географија. Во јапонскиот – тоа е симбол.
Потекло – мистерија што сѐ уште не е целосно решена
Потеклото на јапонскиот јазик сѐ уште е предмет на научни дебати. Најприфатената теорија го сместува во т.н. јапонско-ријукјуско јазично семејство, кое ги вклучува и рјукју јазиците од Окинава.
Постојат хипотези за врски со корејскиот јазик, па дури и со алтајската група, но тие не се универзално прифатени. Долгата историска изолација на Јапонија – особено во периодот Едо (17-19 век) – придонела јазикот да се развива автономно и да задржи специфични структури што не наликуваат на индоевропските системи.
Првобитниот јазик, нарекуван јаматокотоба, бил фонолошки поедноставен, но со богати комбинации на звуци. Контактот со кинеската култура оставил огромна трага – денешниот јапонски речник содржи значителен процент зборови од кинеско потекло, т.н. канго.
Фонологија – едноставност што крие дисциплина
Јапонскиот има пет самогласки – a, i, u, e, o – чисти, без дифтонзи, со фонемична должина. Должината е значајна – кратка и долга верзија можат да носат различно значење.
Фонолошкиот систем е слоговен. Ритамот е мерен во мора, не во класични европски слогови. Слоговната структура е едноставна, со ограничени согласни кластери. Оваа структурна дисциплина создава впечаток на чистота и јасност во изговорот.
Граматика – логика што се движи обратно
Основната структура е субјект-објект-предикат. За нас, навикнати на субјект-предикат-објект, ова изгледа како мисла што оди по обратен пат. Но кога ќе ја прифатите логиката, таа станува природна.
Јапонскиот има само две основни времиња – минато и не-минато. Иднината се изразува преку сегашноста, контекстот ја носи временската димензија. Именките немаат род, немаат граматичка множина во европска смисла, нема деклинации. Глаголските конјугации се систематски и со минимални исклучоци.
Она што навистина создава предизвик не е граматиката, туку социјалната структура на јазикот.
Јазикот како хиерархија
Во јапонскиот јазик не зборувате само со зборови – зборувате со позиција. Постојат различни нивоа на пристојност: обична форма (砕けた), учтива форма (丁寧語) и сложениот систем на кеиго (敬語), кој вклучува понизна и почитна форма.
Начинот на кој му се обраќате на соговорникот зависи од неговата позиција, возраст, статус, однос кон вас. Јазикот ја рефлектира општествената архитектура. И тука јас секогаш велам – јапонскиот не е само граматички систем, туку социјална филозофија.
Три писма – еден систем
Јапонскиот користи три писма: канџи (漢字), хирагана (ひらがな) и катакана (カタカナ).
Канџи се знаци преземени од кинеското писмо. Постојат десетици илјади, но за секојдневна писменост се користи официјалната листа од 2136 „џојо канџи“, утврдена од јапонското Министерство за образование.
Хирагана и катакана се слоговни писма. Хирагана се користи за граматички наставки и изворни зборови, катакана за странски термини и нагласување.
Дополнително постои рома-џи – латинична транскрипција, употребувана во технологија, брендирање и меѓународна комуникација.
Богатство на изразување – чувството како лексика
Она што ме фасцинира е лексичката чувствителност. За дожд постојат десетици зборови. Харусаме – пролетен дожд. Јудачи – краток летен порој. Самидаре – дожд во рано лето. Нијансите не се поетска игра – тие се културна перцепција.
Слично е со боите. Ао, кон, аи, сораиро, мизуиро – сѐ се варијации на сина боја. Јазикот ја раздробува реалноста на пофини слоеви отколку што сме навикнати.
И тука јапонскиот станува повеќе од систем. Тој станува начин на гледање на светот.
Насоки на пишување
Јапонскиот може да се пишува вертикално – традиционално, од десно кон лево во колони одгоре надолу – или хоризонтално, како што денес доминира во дигиталната комуникација, од лево кон десно.
Овој паралелен систем е уште една потврда дека традицијата и модерноста во Јапонија не се во конфликт – тие коегзистираат.
