Кога се зборува за модерно земјоделство, Израел речиси неизбежно се појавува како пример. Земја со ограничени водни ресурси, големи сушни подрачја и климатски услови што тешко би ги нарекле дарежливи, успеала да изгради земјоделство кое стана синоним за наводнување капка по капка, прецизно користење на водата, контролирано производство, агротехнолошки иновации и тесна врска меѓу науката и фармата.
Оттука прашањето звучи логично: ако Израел може да произведува храна во такви услови, зошто Македонија, со плодни котлини, сонце, земјоделска традиција и далеку поповолна природна основа, толку често се соочува со ниска продуктивност, суша, скапо производство и неизвесен пласман?
Одговорот е помалку удобен од вообичаената приказна за „израелската технологија“.
Израелскиот рецепт е применлив во Македонија, но не како пакет опрема што ќе го купиме, туку како начин на организирање на земјоделството. А токму тоа е потешкиот дел.
Израелската тајна не е цревото со дупчиња
Кај нас израелскиот модел најчесто се сведува на една слика – системот капка по капка. Тоа е важен дел од приказната, но само дел.
Израел изгради цел систем околу фактот дека водата е ограничен ресурс. Во земјата се пречистува и повторно се користи огромен дел од отпадната вода, главно за земјоделство. Според официјалните податоци на израелските институции, повеќе од четири петтини од отпадните води повторно се користат, а пречистената вода обезбедува значителен дел од водата потребна за наводнување.
Тоа е суштинска разлика.
Водата таму не се третира како нешто што едноставно „доаѓа од каналот“. Таа се мери, прочистува, распределува, следи и повторно се употребува. Наводнувањето е поврзано со информации за почвата, културата, температурата и моменталните потреби на растението.
Со други зборови, капката не е важна затоа што паѓа од пластично црево. Важна е затоа што нејзината употреба е пресметана.
И токму тука започнува македонскиот проблем.
Имаме земја, а често немаме систем
Според податоците на Државниот завод за статистика, во 2024. година во Македонија имало 506.586 хектари обработлива земјоделска површина. Тоа не е безначаен ресурс. Сепак, значителен дел од македонското земјоделство и натаму функционира во услови во кои производителот е оставен сам да ги решава водата, механизацијата, набавката, складирањето, транспортот и продажбата.
Дополнителен проблем е расцепканоста на земјиштето. ФАО предупредува на проблемот со малите и расцепкани земјоделски стопанства кои често се состојат од повеќе физички оддалечени парцели.
Тука почнува да се гледа зошто едноставното копирање на израелското искуство не функционира.
Можете на земјоделец да му субвенционирате најсовремен систем за наводнување, сензори и автоматизација. Но ако обработува седум мали ниви на различни места, ако до дел од нив нема добар пристап, ако каналот не функционира, ако нема сигурен извор на вода и ако на крај не знае по која цена ќе го продаде производот – технологијата станува скапа декорација.
Не ни недостигаат само машини. Ни недостига околината во која машините имаат економска смисла.
Климатските промени веќе ја менуваат сметката
Долго време Македонија можеше да живее со убедувањето дека недостигот на вода е проблем на пустинските земји. Тој комфор постепено исчезнува. Светска банка предупредува дека земјоделството е особено изложено на суши, екстремни временски настани и климатски ризици, а малите семејни стопанства се дополнително ранливи поради ограничени можности за наводнување, заштита и осигурување.
Тоа значи дека израелското искуство станува порелевантно токму сега. Не затоа што Македонија ќе стане пустина, туку затоа што старата логика – има вода, ќе наводнуваме – станува неодржлива.
Прашањето веќе не е само колку вода имаме. Прашањето е колку од неа стигнува до растението, колку се губи по пат, кога ја користиме и дали трошиме вода со висок квалитет за култури што можат безбедно да се наводнуваат со соодветно пречистена вода.
Третираната отпадна вода може да стане ресурс
Ова можеби е најинтересната израелска лекција за Македонија, а за неа зборуваме најмалку. Отпадната вода од градовите не мора да завршува како еколошки проблем. Со соодветен третман, инфраструктура, лабораториска контрола и строги стандарди дел од неа може да стане ресурс за земјоделството. Израел токму така создаде дополнителен извор за наводнување и го намали притисокот врз свежата вода. OECD го посочува Израел како еден од водечките примери за повторна употреба на пречистена отпадна вода во земјоделството.
За Македонија тоа би можело да има смисла особено околу поголемите урбани центри и земјоделските региони во нивна близина. Но тука нема место за импровизација. Повторната употреба на водата бара квалитетно пречистување, континуирано следење на нејзиниот состав и јасно определување за кои култури и под кои услови може да се користи. Израелското искуство е вредно токму затоа што покажува дека рециклирањето вода не е евтин трик, туку инфраструктурен и регулаторен систем.
Земјоделецот не треба да биде и агроном и трговец и метеоролог
Уште една лекција од израелскиот модел често останува во сенка на технологијата – знаењето. Современото земјоделство не може да зависи само од искуството дека „дедо ми вака садеше“. Искуството е драгоцено, но климатските услови, пазарот, сортите и трошоците се менуваат пребрзо.
На земјоделецот му требаат податоци. Кога точно да наводнува? Колку вода е потребна? Каква е влажноста на почвата? Дали постои ризик од болест? Кога се очекува топлотен бран? Која сорта има подобар пазар? Колку чини производството по килограм? Тоа е вистинското прецизно земјоделство. Не дрон над нива за добра фотографија, туку информација што му заштедува пари на производителот.
Македонија не мора да измислува нова земјоделска наука. Треба да создаде многу посилна врска меѓу факултетите, институтите, советодавните служби, компаниите и луѓето што се секој ден на нивите.
Најголемата грешка би била да го копираме Израел
Звучи парадоксално, но ако сакаме нешто да научиме од Израел не треба да се обидуваме да станеме Израел. Македонија има друга клима, други водни ресурси, други култури, поинаква структура на стопанствата и различен пазар. Нема никаква смисла слепо да преземаме решенија создадени за пустински услови ако домашната почва бара нешто друго.
Ни треба македонска верзија на истата логика.
Во Струмичко тоа може да значи уште попрецизно наводнување, модерни оранжерии, мерење на влагата и подобро управување со хранливите материи. Во Тиквешијата – прецизно лозарство и приспособување кон растечките температури. Во Пелагонија – модернизација на големите системи за наводнување и подобра организација на земјиштето. Во Кочанско – водата, оризот и земјишната консолидација мора да се гледаат како еден систем, а не како три одделни политики.
Проектите за консолидација поддржани од ФАО веќе покажуваат дека спојувањето на расцепканите парцели со пристапни патишта, одводнување и наводнување може суштински да ги подобри условите за производство. Тоа можеби не изгледа толку футуристички како робот што бере домати. Но за македонската реалност може да биде многу пореволуционерно.
И субвенциите треба да купуваат промена, не само мир
Тука доаѓаме до политички најнепријатниот дел.
Со години земјоделската политика кај нас главно се мери според тоа колку пари ќе бидат поделени. Многу поретко прашуваме што тие пари промениле.
Јавната поддршка има смисла кога му помага на земјоделецот да произведува подобро, поевтино и со помал ризик. Затоа дел од субвенциите и инвестициската поддршка треба сè повеќе да се врзуваат со резултат: заштеда на вода, здружување, модернизација, договорено производство, осигурување, сертификација, преработка и подобар пласман.
Субвенцијата што само ја покрива загубата од претходната година го одржува земјоделецот во живот. Инвестицијата што го прави помалку зависен од следната суша му создава иднина.
Израелскиот модел има и свои граници
Важно е да не создадеме уште еден земјоделски мит.
Дури ни Израел не ја победил природата. Сушата и ограничените водни резерви и таму остануваат постојан ризик. Технологијата не го укинува недостигот на вода – таа овозможува со расположливата вода да се управува попрецизно и земјоделството полесно да ги поднесе кризите. Тоа е можеби најкорисната лекција од сите.
Македонија нема потреба од митот дека некој однадвор ќе ни донесе „рецепт“ и ќе ни го реши земјоделството. Имаме потреба да го прифатиме принципот што стои зад израелското искуство: секоја капка има вредност, секој хектар треба да има економска логика, науката мора да стигне до нивата, а производството мора да започне со прашањето кому и по која цена ќе му се продаде производот. Значи, израелскиот рецепт е применлив во Македонија – можеби повеќе отколку што мислиме.
Само што најважната состојка не е израелска технологија. Тоа е способноста земјоделството да се организира како систем, наместо секоја година повторно да се спасува како проблем.
