Она што недостасува, а сепак нè движи

Копнежот е едно од оние чувства што човек тешко ги објаснува без да изгуби нешто од неговата длабочина. Не е обична желба, зашто желбата често знае што сака: предмет, човек, место, признание, допир, враќање. Копнежот е понејасен, подолготраен и потежок за замолчување. Тој не секогаш бара исполнување веднаш. Понекогаш само постои во нас како тивка светлина што не дозволува животот да се сведе на она што веќе го имаме.

Човек може да копнее по љубов што никогаш не ја добил, по дом што го напуштил, по време што поминало, по некоја своја поранешна верзија што му изгледа почиста, послободна или похрабра. Може да копнее и по нешто што никогаш не го живеел, а сепак го чувствува како свое. Во тоа е чудната моќ на копнежот: тој не се храни само од спомени, туку и од можности.

Философијата на желбата одамна се обидува да го разбере тој внатрешен поттик што го поместува човекот од мир во движење. Во Stanford Encyclopedia of Philosophy желбата се разгледува како состојба на умот поврзана со дејствување, чувство и внимание; копнежот, пак, е нејзината потемна и понежна роднина – желба што не секогаш знае како да стане дело, но знае како да остане присутна.

Кога отсуството станува присуство

Копнежот најчесто се раѓа таму каде што нешто недостасува. А сепак, тоа отсуство не е празнина без форма. Напротив, копнежот му дава облик на недостигот. Тој го населува човекот со слики, мириси, гласови, можни средби, недовршени разговори. Затоа понекогаш она што го нема е посилно од она што стои пред нас.

Во љубовта тоа се гледа најјасно. Оној што копнее не живее само со реалната личност, туку и со нејзината замислена близина. Љубовниот копнеж може да биде благороден, но и опасен: благороден кога го отвора срцето, опасен кога човек почнува да сака сенка повеќе од жив човек. Многу песни, народни и авторски, се родени токму од таа граница. Затоа не е случајно што во македонската песна копнежот често е врзан со место, со град, со вода, со далечина, со девојка што се гледа, а не се поседува. Во анализата на „На Струга дуќан да имам“ тој копнеж станува и љубовна и просторна слика – желба да се биде таму каде што срцето веќе одамна престојува.

Носталгијата како татковина на копнежот

Не секој копнеж е љубовен. Некогаш копнееме по татковина, по детство, по јазик, по куќа што можеби веќе не постои. Човек што живее далеку од своето место често сфаќа дека татковината не е само географија. Таа е звукот на зборовите, начинот на кој некој те повикува по име, мирисот на летна прашина, вкусот на храна што никој друг не ја подготвува исто, гробовите на блиските, улиците во кои си бил помал отколку што си денес.

Таквиот копнеж не е слабост. Тој е доказ дека човекот не е составен само од планови и обврски, туку и од припадности. Модерниот живот сака да нè убеди дека сè може да се замени: градот со друг град, пријателите со контакти, разговорот со порака, домот со адреса. Копнежот се спротивставува на таа лесна заменливост. Тој памети дека некои нешта не се повторуваат, дури и кога продолжуваме да живееме.

Копнежот како болка што не уништува

Има болки кои го намалуваат човекот, но има и болки кои го продлабочуваат. Копнежот припаѓа на вторите кога не станува опсесија. Тој знае да боли, но не мора да нè разори. Напротив, понекогаш токму копнежот го чува најдоброто во нас: способноста да не се помириме со плиток живот, да не ја прогласиме рамнодушноста за зрелост, да не се откажеме од внатрешниот простор во кој нешто уште нè повикува.

Без копнеж човекот би бил поефикасен, можеби и помирен, но веројатно посиромашен. Копнежот ја отвора пукнатината низ која влегува уметноста. Од него се раѓаат стихови, писма, патувања, молитви, враќања, градби, слики, музика. Можеби затоа големите човечки дела често изгледаат како обид да се надживее недостигот. Во есејот за седумте светски чуда, човечкиот порив да се изгради нешто трајно може да се чита и како копнеж каменот да го продолжи она што телото не може.

Современиот човек и гладот по смисла

Нашето време не го укина копнежот. Само го направи понервозен. Денес човек има повеќе можности да допре до слики, луѓе, места и информации од кога било порано, а сепак ретко кога бил толку гладен за вистинска близина. Социјалните мрежи му нудат постојана видливост, но не и сигурност дека е навистина виден. Потрошувачката му нуди избор, но не и смисла. Брзината му нуди движење, но не и правец.

Тука копнежот станува важен сигнал. Тој ни кажува дека не сме создадени само за функционален живот. Ни треба нешто повеќе од распоред, кариера, купени предмети и кратки возбуди. Ни треба присуство. Ни треба некој или нешто пред што ќе престанеме да се браниме. Ни треба простор во кој нема постојано да докажуваме дека вредиме.

Затоа копнежот не треба веднаш да се заглуши. Не секоја внатрешна празнина бара брза забава. Некогаш треба да се остане со неа доволно долго за да се разбере што навистина бара од нас. Можеби не бара човек, туку храброст. Можеби не бара враќање назад, туку помирување со минатото. Можеби не бара нов живот, туку подлабоко живеење на овој што веќе го имаме.

Да се копнее значи да се биде жив

Копнежот е ризичен затоа што нè прави ранливи. Оној што копнее признава дека не е доволен на самиот себе, дека нешто му недостига, дека има место во него што не може да се пополни со гордост. Но токму таа ранливост е човечка. Таа нè чува од цинизам.

Не секој копнеж треба да се исполни. Некои копнежи се важни токму затоа што нè водат, а не затоа што стигнуваат до крај. Некои нè учат да сакаме. Некои нè учат да отпуштиме. Некои нè враќаат кон себе, не како кон завршена личност, туку како кон суштество што сè уште расте.

Можеби затоа копнежот не е само болка по она што го нема. Тој е доказ дека во човекот постои вишок: вишок смисла, вишок сеќавање, вишок љубов, вишок можност. И додека тој вишок нè боли, истовремено нè спасува од рамнодушноста. Човек што копнее сè уште верува дека некаде, некогаш, некој облик на полнота е можен.