Во книжевноста постојат писатели кои создаваат приказни и писатели кои создаваат посебни светови. Романите и расказите на Харуки Мураками не се само низи од настани, туку врати кон паралелни стварности во кои секојдневното и необјаснивото живеат едно покрај друго. Кај него човекот може да подготвува едноставна вечера, да слуша џез или класична музика, а веќе во следниот миг да се најде пред бунар, таен премин или соба во која времето престанало да важи.
Мураками е јапонски писател, но неговата литература тешко може да се затвори во границите на една национална традиција. Во неа се преплетуваат јапонската чувствителност, западната популарна култура, американската книжевност, европската класична музика и универзалното искуство на современиот осамен човек.
Токму затоа неговите книги се читаат низ целиот свет: тие зборуваат за Јапонија, но уште повеќе зборуваат за човекот кој се обидува да се пронајде себеси во свет што станува сè погласен, а внатрешно сè попразен.
Биографија меѓу Истокот и Западот
Харуки Мураками е роден во 1949. година во Кјото, а детството го поминал во Кобе. Неговите родители биле наставници по јапонска книжевност, но младиот Мураками рано се свртел кон западната култура. Читал американски писатели, слушал џез, рок и класична музика и развивал вкус кој значително се разликувал од традиционалната книжевна средина во која растел. Пред целосно да му се посвети на пишувањето, со сопругата водел џез-клуб во Токио. Тој дел од неговиот живот не останал само биографски податок. Музиката подоцна станала еден од најпрепознатливите елементи на неговата проза.
Во неговите дела песните и композициите не служат како обична декорација. Тие го одредуваат ритамот на раскажувањето, ја создаваат атмосферата и понекогаш се единствената врска меѓу ликовите и нивните изгубени спомени.
Мураками повеќепати ја раскажувал приказната за мигот кога почувствувал дека може да стане писател. Додека гледал бејзбол-натпревар, ненадејно му се појавило уверувањето дека е способен да напише роман. Од таа навидум случајна мисла се родил неговиот прв роман, „Слушај ја песната на ветерот“. Подоцна следувале дела што ќе му донесат светска слава и ќе го претворат во еден од најчитаните современи автори.
Осаменоста како состојба на современиот човек
Главните ликови на Мураками најчесто се осамени мажи кои живеат едноставно, речиси ритуално. Тие готват, пеглаат кошули, читаат, трчаат, слушаат музика и набљудуваат како животот минува покрај нив. На прв поглед, во нивното секојдневие нема ништо необично. Но под мирната површина се крие празнина: изгубена љубов, исчезната жена, прекинато пријателство, траума од минатото или неодредено чувство дека нешто суштинско недостига.
Осаменоста кај Мураками не е само физичка оддалеченост од другите. Таа е подлабока неможност човекот целосно да го сподели својот внатрешен свет. Неговите ликови разговараат, љубат и воспоставуваат односи, но меѓу нив секогаш останува невидлив простор кој не може лесно да се премине. Во „Норвешка шума“ осаменоста е поврзана со љубовта, загубата и смртта. Тоа е еден од неговите најреалистични романи, но и во него ликовите живеат како да се одделени од светот со тенка стаклена преграда. Тие сакаат да се допрат, а сепак остануваат заробени во сопствените болки.
Љубовта не се појавува како сигурно спасение. Понекогаш таа е само привремена светлина во просторот што повторно ќе го исполни темнината.
Мураками не ја романтизира осаменоста, но не ја претставува ниту исклучиво како несреќа. Таа може да биде простор за самоспознавање. Човекот мора да остане сам доволно долго за да ги слушне гласовите што секојдневната врева ги задушува. Но ако премногу се затвори во себе, ризикува да ја изгуби способноста за враќање меѓу луѓето.
Кога стварноста почнува да се поместува
Една од најголемите особености на прозата на Мураками е леснотијата со која реалното преминува во фантастичното. Неговите ликови не се особено изненадени кога ќе се случи нешто невозможно. Тие го прифаќаат необјаснивото речиси со истата смиреност со која подготвуваат кафе или пуштаат плоча на грамофонот. Во „Кафка на брегот“ се среќаваме со пророштва, разговори со мачки, дожд од риби и простор во кој времето се однесува според сопствени правила. Во „Хроника на птицата навивачка“ потрагата по исчезната мачка постепено прераснува во патување низ семејните тајни, потиснатото насилство и историската траума. Во „1Q84“ светот е речиси ист како оној што го познаваме, но над него се појавуваат две месечини – доволен знак дека стварноста незабележливо се одвоила од својот вообичаен тек.
Фантастичното кај Мураками не служи за бегство од реалноста. Напротив, тоа му овозможува подлабоко да навлезе во неа. Невидливите светови се одраз на човековата потсвест. Тајните простории, бунарите, шумите и подземните премини се духовни простори во кои ликовите се соочуваат со она што го потиснале.
Неговата книжевна стварност нè потсетува дека видливиот свет можеби не е целата стварност. Зад секојдневните предмети, навиките и рационалните објаснувања може да постои друг слој – свет на стравови, желби, спомени и необјаснети сили што влијаат врз нас дури и кога не ги препознаваме.
Потрагата по исчезнатото
Во делата на Мураками често исчезнува некоја личност. Понекогаш тоа е жена, љубовница, сестра, пријател или некој што постоел само кратко, но оставил длабока трага. Исчезнувањето е почеток на потрагата, но вистинската цел ретко е едноставно пронаоѓање на отсутниот човек. Трагајќи по другиот, јунакот трага по исчезнатиот дел од себе. Тој мора да се врати во минатото, да ја напушти сигурноста на секојдневието и да влезе во простор во кој нема јасни патокази. Патувањето затоа е повеќе внатрешно отколку надворешно.
Кај Мураками човековиот идентитет не е целосно оформена и непроменлива целина. Тој може да биде раздвоен, повреден или потиснат. Понекогаш некој друг го носи делот што ни недостига. Но тоа не значи дека другата личност може да нè направи целосни.
Мураками како да ни кажува дека блискоста е неопходна, но дека секој човек мора сам да го изоди најтемниот дел од патот кон сопствената внатрешност.
Музиката како втор јазик
Ретко кој современ писател ѝ дава толкаво значење на музиката. Насловот „Норвешка шума“ е преземен од песна на „Битлси“, а низ романите се појавуваат композиции од Моцарт, Бетовен, Шуберт, Росини и Јаначек, како и бројни џез и рок-изведувачи. Музиката во неговата проза е еден вид паметење. Една мелодија може да отвори врата кон минатото, да врати заборавена љубов или да навести промена во стварноста. Таа го изразува она што зборовите не можат да го кажат. Ликовите можеби не умеат да ги објаснат своите чувства, но песната што ја слушаат го прави тоа наместо нив. И самиот стил на Мураками има музичка структура. Речениците се мирни, чисти и ритмични. Темите се враќаат како мотиви во композиција, понекогаш малку изменети, но секогаш препознатливи. Повторувањето на секојдневните дејства создава ритам, а ненадејната појава на необјаснивото дејствува како промена на тоналитетот.
Историјата под површината
Иако Мураками често се доживува како писател на личната осаменост и урбаниот живот, неговата проза не е одделена од историјата. Во некои од неговите најзначајни дела се појавуваат болните страници од јапонското минато, особено воените злосторства, насилството и колективното потиснување на вината.
Историјата кај него не е завршено минато. Таа продолжува да живее во потсвеста на поединците и општеството. Ако една заедница не се соочи со своите трауми, тие повторно се појавуваат во изменета форма. Личните рани и историското насилство стануваат дел од истата подземна струја. Во романот „Хроника на птицата навивачка“, на пример, тивкото секојдневие на главниот лик се поврзува со сурови епизоди од јапонската воена историја. Така Мураками покажува дека приватниот живот никогаш не е целосно изолиран од големите историски процеси. Минатото може да навлезе во домот, во бракот, во сонот и во идентитетот на човекот.
Едноставноста и загадочноста на стилот
Прозата на Мураками се чита лесно, но не се толкува едноставно. Неговиот јазик е јасен, речениците се пристапни, а приказните често имаат елементи на мистерија или детективски роман. Сепак, под таа привидна едноставност се отвораат сложени филозофски прашања.
Кој сум јас кога ќе ги изгубам луѓето што ме определувале? Колку од стварноста постои независно од мојата свест? Може ли човек да се врати од внатрешната темнина? Дали љубовта навистина ги поврзува луѓето или само им овозможува за миг да ја заборават својата осаменост?
Мураками ретко нуди конечни одговори. Дел од читателите токму поради тоа се воодушевени, додека други чувствуваат незадоволство од отворените завршници и неразјаснетите симболи. Но неодреденоста не е недостаток што случајно се појавува во неговото творештво. Таа е суштински дел од неговиот поглед кон светот.
Животот не ги разрешува сите свои загатки, па зошто би морала да го прави книжевноста?
Мураками и книжевната критика
Огромната популарност на Мураками е придружена со поделени критички мислења. Едни го сметаат за еден од најзначајните современи писатели, додека други му забележуваат дека неговите ликови и мотиви се повторуваат, дека женските ликови понекогаш се сведени на мистериозни водичи низ машката психа и дека западното влијание ја потиснува јапонската книжевна традиција. Овие забелешки не се без основа. Навистина, од роман во роман се враќаат осамениот маж, исчезнатата жена, музиката, бунарот, мачката, подземниот простор и паралелната стварност. Но повторливоста може да се разбере и како упорна разработка на истите егзистенцијални прашања.
Сликарот повторно се враќа кон истата боја, композиторот кон истиот мотив, а писателот кон раната што сè уште не успеал целосно да ја разбере.
Мураками изгради препознатлив книжевен универзум. Дури се зборува и за „муракамиевски“ свет – стварност исполнета со тивки станови, празни улици, музика, ненадејни исчезнувања и пукнатини низ кои навлегува необјаснивото. Малку современи автори создале толку препознатлива атмосфера.
Писател на човекот меѓу два света
Големината на Харуки Мураками не е само во необичните заплети или во способноста да ги спои Истокот и Западот. Таа се наоѓа во неговото разбирање на современиот човек како суштество што постојано живее меѓу два света: меѓу јавето и сонот, блискоста и осаменоста, минатото и сегашноста, желбата за припадност и потребата за слобода.
Неговите јунаци често изгледаат пасивни, но нивната вистинска борба се одвива длабоко во нив. Тие мора да го зачуваат сопственото јас пред силите што сакаат да го присвојат, избришат или раздвојат. Во тој поглед, прозата на Мураками е литература за внатрешниот отпор.
Човекот не може секогаш да го поправи светот, но може да се обиде да не ја изгуби својата душа во него. Може да слуша музика, да чита, да трча, да се грижи за другите и да остане буден пред невидливите механизми на насилството и манипулацијата. Тие мали постапки кај Мураками добиваат морално значење.
Заклучок: мелодија од другата страна на ѕидот
Харуки Мураками пишува за луѓето што исчезнуваат, но уште повеќе за оние што остануваат и мораат да продолжат да живеат. Пишува за загубата, но и за тивката надеж дека изгубеното можеби не е целосно уништено. Пишува за осаменоста, но не ја исклучува можноста за средба. Пишува за темнината, но секогаш остава некаков премин низ кој може да се појави светлина. Неговите романи нè учат дека во секој човек постои непознат предел. Во него има заклучени соби, длабоки бунари, заборавени мелодии и луѓе што сè уште ги повикуваме, иако одамна ги нема. Да се чита Мураками значи да се влезе во тој предел без сигурна карта и без ветување дека сите прашања ќе добијат одговор.
Можеби токму тоа е суштината на неговата литература. Светот не е загатка што еднаш засекогаш ќе ја решиме. Тој е музика што ја слушаме додека одиме низ сопствената осаменост, надевајќи се дека некаде, од другата страна на невидливиот ѕид, некој ја слуша истата мелодија.
