Постојат интелектуалци кои пишуваат за своето време и такви кои му помагаат на времето да се разбере себеси. Георги Старделов припаѓаше на вторите. Филозоф, естетичар, есеист, книжевен критичар и професор, тој повеќе од половина век се обидуваше да одговори на едно навидум едноставно прашање – што ни кажуваат уметноста и литературата за човекот, за неговата слобода и за културата на која ѝ припаѓа?
Роден на 28 август 1930 година во Гевгелија, а починат на 11 јануари 2021 година во Скопје, тој остави дело што се движи меѓу филозофијата, естетиката, книжевноста и поширокото толкување на македонската култура.
Од филозофијата кон науката за убавото
Старделов студирал филозофија на Универзитетот во Белград, каде што дипломирал во 1953 година, а во 1965 година докторирал по филозофски науки во Скопје. Неговата професионална биографија потоа тесно се поврзува со Филозофскиот факултет во Скопје, каде што бил професор и декан, но и со развојот на повеќе области од македонскиот хуманистички и културен живот.
Биографските податоци на МАНУ го определуваат неговото научно поле широко – од филозофијата и естетиката до социологијата на културата и уметноста, теоријата и историјата на литературата и особено современата македонска книжевност.
Таа широчина е важна за разбирањето на Старделов. Тој не ја гледаше уметноста како изолиран предмет што може да се затвори во музеј, библиотека или универзитетска дисциплина. За него делото беше начин преку кој човекот го толкува сопственото постоење. Затоа неговите текстови постојано се движат меѓу естетиката и животот, меѓу конкретното книжевно дело и поголемите прашања за слободата, историјата, културата и идентитетот.
Читател на големата македонска поезија
Еден од најзначајните делови од неговата работа е посветен на македонската литература, а особено на поезијата. Старделов не остана само хроничар на книжевните појави. Тој се обидуваше да навлезе во внатрешната логика на поетското дело – во она што една песна го кажува за човекот дури и кога не го кажува непосредно.
За тоа сведочат неговите студии за некои од најголемите имиња на македонската поезија. Во „Одземање на силата“ ја истражува поезијата на Блаже Конески, во „Величанија“ се занимава со поетското искуство на Анте Поповски, а во „Небиднината“ со творештвото на Ацо Шопов. Во тие книги критичарот не стои над песната како судија. Тој влегува во неа како толкувач.
Токму затоа Старделов е значаен и за читателот што не се занимава професионално со филозофија или книжевна теорија. Неговата работа потсетува дека големата литература не е само прашање на стил и јазична умешност. Во неа се собира искуството на една култура – нејзините стравови, порази, соништа, историски трауми и обиди да го пронајде сопствениот глас.
Во една од неговите последни капитални книги, „Македонско поетско созвездие“, објавена во 2020 година, повторно се навраќа на македонската поезија. Истражувањето на Владимир Мартиновски за ова дело укажува дека Старделов го разгледува македонското поетско искуство како своевидно созвездие – различни автори и поетики кои заедно создаваат поширока слика на една литература. Студијата е објавена во Годишниот зборник на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“.
Интелектуалец што не остана затворен во кабинетот
Биографијата на Старделов покажува и нешто друго. Тој не бил интелектуалец кој својот јавен живот го ограничил на книгите и предавалната.
Бил претседател на Друштвото на писателите на Македонија и на Македонскиот ПЕН центар, декан на Филозофскиот факултет и прв декан на интердисциплинарните студии по новинарство. Во 1986 година бил избран за дописен член на Македонската академија на науките и уметностите, а во 1991 година станал нејзин редовен член. Од 2000 до 2004 година бил потпретседател, а од 2008 до 2011 година претседател на МАНУ.
Особено значајна била неговата работа во Лексикографскиот центар на МАНУ и во проектите посветени на историјата на македонската култура. Од 1993 година раководел со голем интердисциплинарен проект за историјата на културата во Македонија, од кој произлегле повеќе томови. Тоа е работа што можеби нема непосредна јавна видливост како една книга или јавен настап, но создава нешто потрајно – систематизирано знаење за културното паметење.
Критиката како одговорност
Денес книжевната критика често живее во сенката на самата книжевност. Книгите се објавуваат побрзо отколку што сериозно се читаат, јавниот простор лесно ја заменува вредноста со видливоста, а критичкиот суд понекогаш се сведува на промотивна препорака или кратка реакција.
Токму од оваа перспектива делото на Старделов добива нова актуелност. Неговата генерација ја сфаќаше критиката како интелектуална работа што бара знаење, аргумент и одговорност. Да се каже дека едно дело е големо не било доволно. Требало да се покаже зошто е големо, каде е неговата мисловна тежина и што внесува во културата.
Во текот на животот Старделов објавил повеќе од триесет книги од областа на естетиката, филозофијата и книжевната критика. Меѓу нив се „Есеи“, „Модерното и модернизмот“, „Светови“, „Антеј бара почва“, „Доба на противречности“, „Experimentum Macedonicum“, „Изморена авангарда“ и „Summa aestheticae“. Неговиот опус тешко може да се сведе на една дисциплина токму затоа што прашањата што го интересирале не припаѓаат само на една дисциплина.
Што останува од Георги Старделов
Кога почина на 11 јануари 2021 година, за Старделов беше напишано дека заминал еден од столбовите на македонската филозофска мисла и науката за убавото. Тоа е голема определба, но зад неа стои повеќедецениска работа – книги, студии, предавања, институции, антологии и генерации студенти.
Сепак, неговото значење можеби најдобро се гледа надвор од функциите и титулите. Старделов припаѓаше на интелектуалната традиција што верува дека една култура не е доволно само да создава. Таа мора и да размислува за она што го создала.
Поетот ја пишува песната. Писателот го создава романот. Сликарот го остава платното. Но некој мора да го постави прашањето што значи тоа дело, од каде доаѓа и што му остава на времето што доаѓа.
Георги Старделов голем дел од својот живот го помина токму во тој простор – меѓу делото и неговото значење. А културата што има луѓе способни сериозно да размислуваат за нејзините најдобри дела има поголема можност не само да ги зачува, туку и да разбере зошто вреди да ги памети.
