Во историјата на музиката има автори чии животи изгледаат речиси несразмерно кратки во споредба со делото што го оставиле зад себе. Франц Шуберт живеел само 31 година, речиси целиот живот врзан за Виена, без јавната слава и сигурноста што денес природно ги поврзуваме со неговото име. А зад себе оставил огромен музички свет – симфонии, сонати, камерни дела, духовна музика, композиции за пијано и повеќе од 600 песни.
Кај Шуберт музиката не е украс на чувството. Таа е негов јазик. Во неа радоста може за неколку такта да стане меланхолија, светлината да добие сенка, а едноставната мелодија да отвори простор што изгледа многу поголем од самата композиција. Токму затоа Шуберт останува близок и два века подоцна: тој не ја опишува човечката внатрешност однадвор, туку како да компонира од нејзината средина.
Од виенското предградие до европската музичка историја
Франц Петер Шуберт е роден на 31. јануари 1797. година во Химелпфортгрунд, тогашно виенско предградие. Денес неговата родна куќа е дел од мрежата на Wien Museum, а документите за неговиот живот покажуваат колку неговата биографија е неразделна од Виена.
Неговиот татко бил учител, а музиката рано станала дел од семејното секојдневие. Шуберт учел виолина и пијано, пеел во царскиот дворски хор и како момче влегол во средина во која музичкото образование било тесно поврзано со најживиот културен центар на тогашна Европа. Меѓу неговите учители бил и Антонио Салиери, влијателен композитор и педагог во виенскиот музички живот.
Сепак, неговата приказна не е приказна за чудо од дете што лесно станало славен мајстор. Шуберт морал да живее меѓу компонирањето, краткотрајната учителска работа, помошта од пријателите и несигурноста на автор чие дело растело побрзо од неговата јавна репутација.
Меѓу класицизмот и романтизмот
Шуберт се појавува во необичен миг од европската музичка историја. Моцарт веќе бил мртов, Хајдн заминал во историјата, а Бетовен сè уште бил огромното присуство во Виена. Класичната форма останувала силна, но европската чувствителност веќе се менувала.
Ако Јозеф Хајдн ја изградил архитектурата на зрелиот класицизам, а Бетовен ја проширил до границите на драматичната лична исповед, кај Шуберт се појавува поинакво движење. Големата музичка форма почнува да се исполнува со интимност, копнеж и психолошка сенка.
Токму затоа Шуберт природно стои на преминот кон романтизмот и неговото враќање кон чувството, природата и внатрешниот свет на човекот. Од класицизмот ја наследува дисциплината на формата, а романтизмот го најавува со начинот на кој ја исполнува таа форма со нешто крајно лично.
Кај него драмата не мора да биде монументална. Понекогаш е доволна една неочекувана хармониска промена, задржување на еден тон или мелодија што изгледа едноставно додека не сфатиме дека зад неа останало нешто неискажано.
Лидот – мала форма во која собира цел свет
Ниедна форма не е толку тесно поврзана со Шуберт како германскиот Lied – уметничката песна за глас и пијано. Според Library of Congress, тој создал повеќе од 600 песни врз стихови од Гете, Шилер, Хајне, Рикерт, Ајхендорф и многу други поети.
Шуберт не го измислил лидот, но суштински го променил. Кај него пијаното повеќе не е само придружба на пејачот. Тоа станува втор раскажувач. Го слушаме галопот на коњот, движењето на водата, чекорот на патникот, вртежот на предилката, немирот на мислата.
Во „Erlkönig“, врз стихови на Јохан Волфганг фон Гете, неколку минути музика стануваат драмска сцена со повеќе ликови, страв и забрзано движење. Во „Gretchen am Spinnrade“ непрекинатото движење на пијаното не ја претставува само предилката, туку и мислата на Гретхен која не може да се ослободи од сопствениот копнеж.
Во „An die Musik“ односот е речиси обратен. Нема надворешна драма. Има благодарност кон музиката како прибежиште од потешките часови на животот. Тоа е едноставна идеја, но кај Шуберт едноставноста ретко значи плиткост.
Неговите ракописи, писма и рани изданија денес можат да се разгледуваат во дигиталната база Schubert Online, која содржи повеќе од 500 музички ракописи и повеќе од 600 први и рани изданија.
„Winterreise“ – патување без сигурно пристигнување
Особено место во неговото творештво имаат песните врз стихови на Вилхелм Милер. Од таа средба на поезијата и музиката произлегле двата големи циклуса Die schöne Müllerin и Winterreise.
Во Winterreise зимскиот пејзаж постепено престанува да биде само природа. Станува внатрешен простор на човек кој заминува по љубовен пораз и чекори низ студот без јасна цел. Снегот, ветрот, замрзнатите солзи, патоказите и осамените дрвја се надворешни слики, но нивната вистинска драма се случува во свеста на патникот.
Шуберт овде не нуди лесна катарза. Патникот се движи, а сепак чувствуваме дека неговото вистинско патување е навнатре. Оттаму и необичната современост на ова дело. Winterreise може да се слуша како романтичарски циклус од XIX век, но и како музичка студија за отуѓувањето, загубата и човекот кој продолжува да оди затоа што запирањето би било уште потешко.
Композитор во сенката на сопствениот град
Денес ни изгледа речиси невозможно Шуберт да не бил централна фигура на музичкиот живот уште за време на животот. Реалноста била поинаква. Тој бил ценет во круговите на пријатели, музичари, писатели и виенски интелектуалци, но немал статус каков што уживал Бетовен.
Со неговото име се поврзани и прочуените „шубертијади“ – приватни и полуприватни собирања на кои се изведувала неговата музика. Токму таквата средина ѝ одговара на голем дел од неговата уметност. Шуберт често звучи најсилно кога имаме чувство дека музиката не е упатена кон огромна безлична публика, туку кон луѓе што седат на неколку чекори од изведувачот.
Но интимноста кај него не значи мала амбиција. Симфониите, квартетите, квинтетите и големите сонати покажуваат композитор способен да гради широки музички пространства. Тоа е истиот свет на камерниот разговор за кој камерната музика станува разговор во кој и тишината има свое место.
Неговата Симфонија во си-мол, позната како „Недовршена“, останала со два целосно оркестрирани става. Зошто не ја довршил во обликот што вообичаено би се очекувал од симфонија од тоа време, не може со сигурност да се утврди. Мистеријата подоцна станала дел од нејзината легенда, но силата на музиката не зависи од легендата.
1828 – година во која музиката не престанува да расте
Последната година од животот на Шуберт е еден од најнеобичните периоди во неговата биографија. Наместо творечки замор, гледаме огромна концентрација на нова музика.
Особено драгоцен документ е писмото што Шуберт му го испратил на издавачот Хајнрих Алберт Пробст на 2. октомври 1828. година. Во него самиот композитор пишува дека создал три сонати за пијано, неколку песни врз стихови на Хајне и квинтет за две виолини, виола и две виолончела.
Тоа е речиси неверојатен документ кога знаеме дека му останувале само неколку недели живот. Во него нема реторика на човек кој подготвува тестамент. Има композитор што размислува за нови дела, нивното изведување и објавување.
Меѓу тие композиции е Гудачкиот квинтет во Це-дур, денес едно од најценетите дела на камерниот репертоар. Последните три сонати за пијано, исто така создадени во 1828 година, оставаат впечаток не на затворање, туку на отворање нови музички простори.
Смртта дошла пред музиката да заврши
Франц Шуберт починал во Виена на 19. ноември 1828. година, на 31-годишна возраст. Wien Museum во својата збирка чува и литографија од 1828. година на која се наведени токму датумите на неговото раѓање и смрт.
Голем дел од неговото дело допрва требало да го пронајде патот до пошироката публика. Тоа е една од ирониите на неговата биографија: човекот кој напишал толку многу музика немал доволно време да види што таа ќе значи за светот.
Подоцнежните генерации композитори и изведувачи ќе го откриваат Шуберт повторно. Романтизмот ќе препознае во него претходник, а композиторите што дошле по него ќе откриваат дека класичната форма кај Шуберт веќе е исполнета со нова психологија. Истата традиција подоцна ќе продолжи на поинаков начин кај Јоханес Брамс, романтичарот што го сочува чувството без да ја напушти дисциплината на формата.
Зошто Шуберт сè уште звучи блиску
Во музиката на Шуберт нема постојана потреба да се докажува големината на авторот. Таа често започнува едноставно, понекогаш речиси скромно. Потоа една хармонија се поместува и целиот простор се менува. Познатата мелодија добива сенка. Веселото открива тага. Во темниот момент се појавува кратка светлина што не ја поништува болката, туку само покажува дека човекот никогаш не чувствува само една работа.
Тука можеби се наоѓа неговата трајност. Шуберт не го прикажува човекот како суштество со чисти и уредно разделени емоции. Кај него можеме да сакаме и да се сомневаме истовремено, да се надеваме и да чувствуваме дека нешто е загубено, да чекориме напред додека еден дел од нас останува зад нас.
Затоа неговите песни, сонати и камерни дела не се само музички документи од почетокот на XIX век. Тие допираат до онаа област во човекот каде што зборовите често стануваат недоволни. Шуберт ја поставил музиката токму таму – меѓу она што го чувствуваме и она што сè уште не умееме да го кажеме.
Извори
Wien Museum – Schubert Geburtshaus – биографски податоци, родната куќа и врската на композиторот со Виена.
Library of Congress – Franz Schubert: A Guide to Resources – творештвото на Шуберт, повеќе од 600 песни, песочните циклуси и неговото место меѓу класицизмот и романтизмот.
Schubert Online – дигитална колекција на ракописи, први и рани изданија, писма и биографски документи.
Писмо на Франц Шуберт до Хајнрих Алберт Пробст, 2 октомври 1828 – примарен извор за трите последни сонати, песните врз стихови на Хајне и Гудачкиот квинтет.
Wien Museum Online Collection – Franz Schubert (1797-1828) – музејски запис и документарна потврда за датумите на раѓање и смрт.
