Кога енергетската политика се потпира врз увоз, секоја војна далеку од европските граници многу брзо станува домашна сметка. Токму тоа го покажа новото предупредување на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен: во само 60 дена од конфликтот на Блискиот Исток, сметката на Европската Унија за увоз на фосилни горива пораснала за повеќе од 27 милијарди евра – без Европа да добие ниту една дополнителна единица енергија.

Во превод, тоа е речиси 500 милиони евра дневно. Не за поголема потрошувачка, не за нов индустриски подем, не за посигурно снабдување, туку за истата количина енергија купена поскапо затоа што светот повторно влегува во зона на геополитички ризик. Домашните медиуми ја пренесоа изјавата во различни формулации, но суштината е иста: кризата околу Иран, Персискиот Залив и Ормутскиот Теснец ја покажува најранливата точка на Европа – зависноста од увезени фосилни горива.

Скапа лекција од Блискиот Исток

Фон дер Лајен предупреди во Европскиот парламент во Стразбур дека ова е втора голема енергетска криза за Европа за само неколку години. Првата ја отвори руската инвазија врз Украина и драматичниот прекин на старите енергетски рути. Новата доаѓа од Блискиот Исток, каде што секоја закана за морските патишта, танкерскиот сообраќај и снабдувањето со нафта и гас веднаш се претвора во повисоки цени за европските економии.

Ормутскиот Теснец останува една од најчувствителните точки на глобалната енергетска карта. Низ него минува огромен дел од светската трговија со нафта, а секоја закана за неговата проодност го зголемува ризикот за снабдувањето, осигурувањето, транспортот и крајната цена. Европа можеби не е директен актер во секоја блискоисточна криза, но како голем увозник на енергенси речиси секогаш е директен плаќач на последиците.

Не е само цена на горивото, туку цена на зависноста

Бројката од 27 милијарди евра за 60 дена не треба да се чита само како финансиски шок. Таа е симптом на подлабок проблем: европската економија уште премногу зависи од енергија што не ја контролира, од пазари што не може да ги смири и од рути што не може секогаш да ги заштити.

Затоа пораката од Брисел не е само кризна, туку и стратешка. Европската комисија повторно го турка аргументот дека Унијата мора побрзо да ја намали зависноста од увезени фосилни горива и да го засили сопственото производство на чиста и достапна енергија – од обновливи извори до нуклеарна енергија, со задржување на технолошката неутралност. Во официјалниот преглед за енергетската криза и мерките на ЕУ, Комисијата веќе ја поврзува кризата на Блискиот Исток со потребата од итна заштита на потрошувачите, индустријата и енергетската безбедност.

Електрификацијата како политички одговор

Клучниот збор во новиот европски одговор е електрификација. Наместо економијата да продолжи да зависи од увоз на нафта, гас и деривати, Брисел сака поголем дел од потрошувачката – од индустријата до транспортот и греењето – постепено да се префрла кон електрична енергија произведена во Европа.

Тоа не е брз процес и не е евтина трансформација. Потребни се посилни мрежи, поголем капацитет за складирање, стабилни базни извори, нови инвестиции во обновливи извори, но и поинаков однос кон нуклеарната енергија. Европската комисија веќе најавува активности поврзани со електрификацијата, греењето, ладењето и геотермалната енергија, вклучувајќи поставување цел за електрификација и мерки за побрзо прифаќање на електрични решенија во економијата.

Во таа логика, електрификацијата не е само климатска политика. Таа станува безбедносна политика. Колку повеќе Европа произведува енергија дома, толку помалку ја плаќа нестабилноста на туѓи војни, санкции, блокади, теснеци и пазари.

Кризата како забрзувач, не како изговор

Сепак, европската енергетска транзиција има и своја политичка цена. Граѓаните ја мерат преку сметките, индустријата преку конкурентноста, земјите-членки преку различните национални интереси. Едни бараат поевтина енергија веднаш, други инсистираат на климатски цели, трети се враќаат кон нуклеарната енергија, а четврти стравуваат од нова зависност – овојпат од суровини, батерии и технологии произведени надвор од Европа.

Затоа европскиот одговор мора да биде повеќе од декларација. Ако Унијата навистина сака да престане да губи стотици милиони евра дневно поради ценовни шокови, таа мора паралелно да работи на три фронта: краткорочна заштита на граѓаните и компаниите, среднорочно јакнење на енергетските резерви и долгорочна промена на системот што ја создава зависноста.

Во спротивно, секоја нова криза ќе изгледа како изненадување, а всушност ќе биде само повторување на истата слабост: Европа има пари, технологија и политички амбиции, но сè уште премногу често ја купува својата енергетска сигурност од најнестабилните делови на светот.

Енергетската безбедност е новата геополитика

Предупредувањето на Фон дер Лајен е важно токму затоа што ја симнува енергетската дебата од апстрактното ниво на „зелена транзиција“ и ја враќа во секојдневната економска реалност. Половина милијарда евра дневно е цена што не ја плаќа само Брисел. Ја плаќаат индустријата, транспортот, земјоделството, авиосообраќајот, домаќинствата и буџетите.

Затоа оваа криза не е само уште една вест за Блискиот Исток. Таа е потсетување дека во 21 век енергетската независност не значи изолација, туку способност да не бидеш уценет од секој нов геополитички потрес. Европа сега повторно ја учи таа лекција – скапо, нервозно и под притисок на времето.