Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија се во фокусот на новите патокази со индикативни рокови за пристапниот процес. Македонија формално останува кандидат за членство, но засега не е меѓу земјите за кои Брисел разгледува конкретна временска рамка. Разликата станува сè повидлива: не сите кандидати повеќе се движат со иста брзина.
Брисел почнува да го мери проширувањето и со календар
Европската Унија со години повторуваше дека проширувањето е процес заснован врз заслуги, реформи и исполнување на критериумите. За кандидатите еден од најголемите проблеми остануваше неизвесноста: што следува по исполнувањето на одредена обврска и кога може да се очекува следниот чекор?
Сега во Брисел се разгледува пристап што треба да внесе повеќе предвидливост. Според информации објавени денеска, Европската комисија работи на предлози за поединечни патокази за Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија. Тие би содржеле попрецизни обврски, реформски цели и приближни датуми за затворање на одредени кластери и фази од преговорите. Сепак е важно да се направи разлика: станува збор за нацрт-предлози и индикативни рокови, а не за однапред гарантирани датуми за прием во Унијата. Членството и понатаму ќе зависи од реформите, исполнувањето на условите и политичките одлуки на земјите членки.
Четири држави во првиот круг
Во сегашната фаза четири кандидатки се издвојуваат како земји за кои Брисел размислува да изработи попрецизни временски патокази: Црна Гора, Албанија, Украина, Молдавија. За секоја од нив причините и политичкиот контекст се различни, но заедничко е тоа што ЕУ ги третира како кандидати кај кои може да се дефинираат појасни следни чекори.
Новите патокази би требало да ги утврдат не само обврските на кандидатките туку и она што треба да го направат земјите членки за процесот да не останува блокиран и по исполнување на условите. Токму тука се наѕира една од поважните промени во европската политика на проширување: обврската повеќе да не биде еднострана само за кандидатот, туку процесот да стане попредвидлив и од страната на Унијата.
Македонија формално е кандидат – но не е во сегашната група со патокази
Македонија и натаму официјално има статус на земја кандидат за членство во Европската Унија. Европската комисија на својата официјална страница го потврдува тој статус. Земјата доби кандидатски статус во 2005. година, одлуката за отворање пристапни преговори беше донесена во 2020. година, првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022. година, а скринингот на европското законодавство беше завршен во декември 2023. година. Токму тука почнува суштинската разлика меѓу правниот статус и политичко-преговарачката динамика.
Македонија во моментов не е меѓу четирите земји за кои се разгледуваат новите временски патокази. Според објавените информации, во оваа фаза такви планови нема ниту за Босна и Херцеговина и Косово. Тоа не претставува формално отстранување на Македонија од процесот на проширување, но покажува дека земјата не е во истата оперативна позиција како кандидатите за кои Брисел веќе размислува како да го мапира затворањето на следните фази.
Од заеднички пат со Албанија до две различни динамики
Најочигледната споредба е со Албанија. Со години Македонија и Албанија беа речиси неразделно поврзани во европската политичка терминологија. Одлуките за двете земји често се разгледуваа во пакет. Денес таа слика е поинаква. Албанија продолжи со отворање и затворање на делови од преговарачката структура и сега е една од четирите земји за кои се разгледува попрецизен патоказ.
Иако го заврши скринингот, Македонија сè уште го нема отворено првиот кластер „Основи“. Тоа е значајна институционална разлика.
Каде е заглавен македонскиот процес?
Според Европската комисија, Македонија треба да продолжи со исполнување на условите за отворање на кластерот „Основи“, кој во пристапната методологија има централно значење. Комисијата во пакетот за проширување за 2025. година посочи дека земјата работи на патоказите за владеење на правото, реформата на јавната администрација и функционирањето на демократските институции, како и на акциски план за заштита на малцинствата.
ЕУ истовремено очекува да бидат усвоени и уставните измени со кои во Уставот би биле вклучени и граѓани кои се дел од други народи, меѓу нив и Бугарите, во согласност со рамката и заклучоците од 2022. година. Во февруари годинава на состанокот на Комитетот за стабилизација и асоцијација ЕУ–Македонија беше поздравен напредокот во подготовката на патоказите за јавната администрација и владеењето на правото, но повторно беше нагласена потребата да се исполнат условите поврзани со кластерот „Основи“.
Оттука, македонскиот проблем во моментот не е недостаток на формален кандидатски статус, туку неможност процесот да премине во следната оперативна фаза со отворање на кластерите.
Уставните измени остануваат една од клучните точки
Пристапната рамка за Македонија беше одобрена во јули 2022 година. Тогаш ЕУ ја започна фазата на пристапни преговори и ја постави структурата според која најпрво се отвора кластерот „Основи“, откако ќе бидат исполнети релевантните услови.
Европската комисија денес експлицитно ги наведува неопходните уставни промени како еден од чекорите што земјата треба да ги преземе за натамошен напредок. Во македонската политика, пак, ова прашање останува предмет на сериозен политички спор. Владата инсистира на дополнителни гаранции и поголема европска вклученост во односите со Бугарија, додека официјална Софија повторува дека очекува исполнување на преземените обврски. Тоа значи дека во моментов постојат две паралелни перспективи.
Од европска страна, условите во договорената рамка се третираат како преземени обврски. Од македонска страна, власта настојува да добие поголема сигурност дека исполнувањето на тие услови нема повторно да биде проследено со нови билатерални барања.
Од „сите имаат европска перспектива“ кон Европа со различни брзини
Најголемата политичка порака од новите патокази можеби не е самата листа на четири држави. Поважна е промената на логиката. Со години земјите од Западниот Балкан слушаа дека „имаат европска перспектива“. Тоа беше важна политичка формула, но без временски хоризонт.
Сега Брисел се движи кон посегментиран пристап: оние што се подалеку во процесот може да добиваат конкретни временски ориентири, а другите да останат во поширокиот кандидатски круг. Тоа практично значи дека повеќе не постои само една „чекалница“. Се формираат различни брзини.
Геополитиката повторно го забрзува проширувањето
Проширувањето на ЕУ одамна не е само технички процес на усогласување на законите. Војната во Украина, безбедносните промени во Европа, односите со Русија, глобалната конкуренција и нестабилноста во непосредното соседство ја вратија политиката на проширување во самото средиште на европската геополитика. Во нацрт-документите за кои известуваат медиумите, проширувањето се опишува како геополитички приоритет, но истовремено се задржува принципот дека членството мора да зависи од исполнувањето на критериумите и реформите. Тоа објаснува и зошто Украина и Молдавија, кои многу подоцна од Македонија добија кандидатски статус, денес се разгледуваат во рамките на оваа нова група.
Тоа не значи дека традиционалните критериуми се укинати, но значи дека геополитичката тежина повторно е важен фактор во темпото со кое ЕУ го обликува проширувањето.
Предвидливоста станува новата валута на процесот
За кандидатите можеби најважна е една друга промена. Децении наназад еден од најсилните аргументи против политиката на проширување беше дека таа бара многу, а ретко кажува кога исполнувањето на барањата ќе произведе конкретен резултат.
Патоказите би требало делумно да го сменат тоа. Ако кандидатот знае дека исполнувањето на одреден пакет реформи води кон затворање на кластер во одредена временска рамка, тогаш реформскиот процес станува политички поодржлив. И обратно – ако роковите постојано се поместуваат и по исполнувањето на условите, довербата во процесот се намалува. Оттаму, новите патокази не се важни само поради датумите.
Тие се обид да се врати предвидливоста како принцип на проширувањето.
ЕУ истовремено се подготвува и за сопствената трансформација
Постои уште една димензија што често останува во сенка. Проширувањето не бара реформи само од кандидатите. ЕУ мора да одговори и на прашањето како ќе функционира Унија со повеќе од 30 членки.
Во Брисел веќе се дискутира за институционалното функционирање, начинот на гласање, употребата на квалификувано мнозинство и механизмите со кои би се спречило една идна членка да блокира клучни политики или да отстапува од демократските стандарди по приемот. Тоа покажува дека следното проширување би можело да биде придружено со подлабока внатрешна реконструкција на самата Унија.
Што практично значи сегашната состојба за Македонија?
За Македонија може да се издвојат неколку конкретни последици. Прво, земјата останува кандидат и пристапниот процес формално продолжува. Второ, таа во моментов не е меѓу кандидатите за кои се подготвува попрецизна временска рамка. Трето, без отворање на кластерот „Основи“ е тешко земјата да премине во фазата во која веќе се наоѓаат понапредните кандидати. Четврто, времето станува сè поважен фактор.
Колку подолго трае застојот, толку поголема станува разликата меѓу Македонија и земјите кои продолжуваат да отвораат или затвораат преговарачки области.
Македонија повеќе не ја чека само ЕУ – сега ги гледа и другите како заминуваат напред
Македонската европска приказна долго време беше приказна за чекање. Земјата стана кандидат уште во 2005. година, а оттогаш помина повеќе од две децении. Во меѓувреме се менуваа европски методологии, влади, политички услови и геополитички околности. Но новиот момент е различен.
Сега не станува збор само за тоа колку Македонија чека. Станува збор и за тоа колку брзо во меѓувреме се движат другите.
Албанија, некогаш речиси трајно споменувана во ист пакет со Македонија, сега се наоѓа во групата за која се разгледуваат конкретни патокази. Црна Гора веќе со години е најдалеку во преговарачкиот процес. Украина и Молдавија, и покрај многу поновиот кандидатски статус, добиваат сè поголемо политичко внимание во процесот на проширување. Оттука, најважното прашање за Македонија не е дали вратата на ЕУ е формално отворена. Таа е.
Прашањето е дали земјата ќе успее повторно да се врати меѓу кандидатите за кои Брисел не зборува само за перспектива, туку и за рокови.
