Хрватскиот предлог за криминализирање на екоцидот ја отвора големата расправа за одговорноста кон природата, човекот и идните генерации.
Постојат злосторства чии жртви можат да застанат пред судот, да сведочат и да побараат правда. Но што се случува кога жртвата е река што повеќе не тече, шума што не може повторно да порасне, почва што со децении ќе остане отруена или воздух што незабележливо го скратува човечкиот живот?
Природата нема свој глас во судницата. Нејзиниот исказ се исушените корита, мртвата почва, исчезнатите видови и болестите на луѓето што останале да живеат во опустошениот простор. Токму затоа намерата на Хрватска во кривичното законодавство да го воведе екоцидот како посебно тешко кривично дело е повеќе од правна новина. Таа е признание дека уништувањето на природата може да биде злосторство споредливо со најтешките напади врз човекот и општеството.
Од прекршок до злосторство
Предложените измени на хрватскиот Кривичен закон предвидуваат екоцидот да ги опфати особено тешките облици на уништување на животната средина, кога последиците се катастрофални, долготрајни или неповратни за воздухот, водата, почвата и екосистемот. За најтешките дела се предвидуваат казни од најмалку 10 години затвор, па сè до долготраен или доживотен затвор. Предлогот е испратен во парламентарна процедура, а неговата примена е планирана од 1. јануари 2027. година. Оттука, прецизно е да се зборува за предложено, а не за веќе стапено во сила законско решение.
Во истото законодавно преуредување се предлага доживотниот затвор да биде можен за петнаесет најтешки кривични дела. Осудениот би можел да побара условен отпуст по дваесет и пет години, но судот не би бил должен да го одобри. За кривичните дела за кои е изречена долготрајна или доживотна казна се предлага и укинување на застарувањето.
Ваквиот пристап испраќа недвосмислена порака: уништувањето на основните услови за живот не смее да се третира како обичен административен прекршок, ниту како прифатлива споредна штета на економскиот развој.
Злосторство без непосреден труп
Екоцидот тешко се вклопува во традиционалната претстава за злосторството. Неговите последици често не настапуваат веднаш. Загадувањето може со години да се таложи во земјата, водата и човечкото тело. Причинската врска понекогаш се открива дури откако штетата станала непоправлива.
Токму поради тоа е важен предлогот екоцидот да не застарува. Времето, кое кај други дела може да ја намали можноста за утврдување на вината, кај еколошките злосторства неретко е она што ја открива нивната вистинска големина. Отровот може да биде закопан, документите скриени, мерењата приспособени, а одговорноста префрлана од една институција на друга. Но затруената почва ја чува трагата подолго од секоја службена архива.
Кој е виновен кога загадува компанијата?
Еден од најсложените проблеми е утврдувањето на одговорноста во корпоративните системи. Одлуката што предизвикува еколошка катастрофа ретко ја носи само еден човек. Таа може да биде поделена меѓу управители, инженери, сопственици, надзорни тела и државни службеници. Секој потпишал само еден документ. Секој тврди дека располагал со ограничени информации. На крајот, штетата е целосна, а вината распарчена до непрепознатливост.
Затоа со хрватските измени се предлага и заострување на одговорноста на правните лица. Максималните парични казни за компаниите би можеле да достигнат 50 милиони евра. Казната, сепак, не смее да стане едноставна пресметка во деловниот ризик: ако профитот од загадувањето е поголем од можната глоба, законот ја губи моралната и превентивната сила.
Потребни се лична одговорност на носителите на одлуките, обврска за санација на штетата, одземање на незаконски стекнатата корист и долгорочен надзор врз засегнатото подрачје.
Доживотна казна – правда или правен максимализам?
Најконтроверзниот дел е можноста за доживотен затвор. Таа веднаш го отвора прашањето за пропорционалноста на казната. Дали уништувањето на еден екосистем може да биде правно изедначено со најтешките злосторства против човечкиот живот? Одговорот зависи од размерот и од последиците. Ако свесна одлука довела до трајно загадување на огромен простор, загрозила илјадници луѓе, предизвикала смрт, раселување или уништување на условите за живот на идните генерации, тогаш веќе не станува збор само за штета врз „околината“. Нападнат е самиот биолошки темел на заедницата.
Сепак, строгата казна сама по себе не е доволна. Законот мора прецизно да ги определи размерот на штетата, степенот на намерата или свесната небрежност, траењето на последиците и кругот на одговорните лица. Нејасната дефиниција може да создаде правна несигурност, а селективната примена може да го претвори екоцидот во политичка алатка.
Силата на законот не се мери само со висината на казната, туку со неговата еднаква и докажлива примена.
Европскиот контекст
Хрватската иницијатива е дел од поширокото европско заострување на одговорноста за еколошки криминал. Новата Директива на Европската Унија за заштита на животната средина преку кривичното право бара од државите да санкционираат тешки случаи на загадување и уништување споредливи со екоцид.
Хрватскиот предлог оди подалеку во висината на предвидените казни. Тој ја менува традиционалната правна хиерархија во која природата најчесто имаше вредност само доколку нејзиното уништување предизвика непосредна материјална штета на човекот.
Новото гледиште е поинакво: природата не е само имот, суровина или економски ресурс. Таа е предуслов за сите други права. Без здрава вода, воздух и почва, правото на живот останува формула без реална содржина.
Балканот и културата на неказнивост
За Македонија и за поширокиот регион оваа расправа е особено значајна. Балканот не страда од недостиг на еколошки закони, туку од недостиг на нивна доследна примена. Дивите депонии, загадените реки, бесправната сеча, индустриското загадување, пожарите и уништувањето на заштитените подрачја често завршуваат со институционално молчење, симболична глоба или бескрајно префрлање на надлежноста. Во таквата средина природата станува најевтината жртва. Таа нема адвокат, не гласа на избори и не организира прес-конференции. Нејзината одбрана зависи од институциите, а понекогаш токму институционалната незаинтересираност е дел од механизмот што го овозможува уништувањето.
Воведувањето на екоцидот во законите нема магично да ја промени таа култура. Ако нема независни инспекции, стручни лаборатории, обвинители подготвени да постапуваат и судови способни да водат сложени еколошки процеси, најстрогата одредба ќе остане само украс во законикот.
Право на природата и право на иднината
Суштинското прашање не е само колкава казна заслужува сторителот. Поважно е каков однос сакаме да изградиме кон светот што ќе им го оставиме на оние по нас.
Екоцидот е злосторство со одложена пресуда. Одлуките ги носи една генерација, профитот го присвојува тесен круг луѓе, а последиците ги плаќаат деца што не учествувале ниту во одлуката ниту во добивката. Оттука, неговото казнување не е само заштита на сегашноста, туку и правно признавање на интересите на идните генерации. Кога уништувањето на реката се казнува како ситен прекршок, законот всушност соопштува дека нејзината вредност е помала од заработката на загадувачот. Кога трајното уништување на екосистемот се именува како злосторство, државата признава дека постојат граници што капиталот, политиката и технолошката моќ не смеат да ги преминат.
Природата не бара одмазда. Таа не ја разбира казната и не ја слуша судската пресуда. Но на човекот му е потребен закон што ќе го спречи да ја претвори сопствената алчност во туѓа идна пустина.
Затоа екоцидот не е само ново име во кривичниот законик. Тој е тест дали современата цивилизација конечно сфатила дека уништувајќи ја природата, не уништува нешто надвор од себе – туку сопствениот дом.
