fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Диоген од Синопа – човекот кој со светилник бараше човек

Диоген немал богатство, положба ниту потреба да му се допадне на светот. Токму затоа можел да му каже и на Александар да му се тргне од сонцето. Со светилник среде бел ден барал нешто што и денес не се наоѓа лесно - човек кој навистина е слободен.

Замислете човек кој среде бел ден оди низ улиците на Атина со запален светилник. Луѓето го гледаат, некои му се потсмеваат, други се обидуваат да разберат што прави. Одговорот што му се припишува останал една од најпознатите слики во историјата на филозофијата: бара човек.

Тоа е Диоген од Синопа – мислител кој не ни оставил голем филозофски систем, а сепак повеќе од два милениума продолжува да нè провоцира. Неговата филозофија не била само мисла, туку начин на живеење. Наместо трактати – постапки. Наместо почит кон авторитетот – непријатни прашања. Наместо желба да поседува повеќе – постојано отфрлање на она без кое откривал дека може да живее.

Зад анегдотите за необичниот филозоф се крие прашање што не старее: колку од она што го сметаме за неопходно навистина ни е потребно? Токму затоа Диоген природно припаѓа меѓу идеите што го обликувале светот – не затоа што понудил удобен рецепт за живот, туку затоа што безмилосно ја проверувал разликата меѓу потребата и навиката, слободата и статусот, човекот и неговата јавна маска.

Философ кој ја претворил сопствената биографија во аргумент

Диоген е роден во Синопа, грчки град на јужниот брег на Црното Море, во IV век пред нашата ера. Подоцна се нашол во Атина, а токму таму неговото име станало неразделно од киничката философија. Деталите од неговиот живот често се испреплетени со легенди и подоцнежни анегдоти, па кон нив треба да се однесуваме внимателно. Internet Encyclopedia of Philosophy укажува токму на овој проблем: историскиот Диоген тешко може целосно да се одвои од ликот што го создала античката традиција.

Тоа сепак не ја намалува силата на идеите што му се припишуваат. Киниците ја спротивставувале природата на конвенцијата и сметале дека добриот живот бара ослободување од вештачките потреби, општествените претензии и зависноста од богатство, углед и туѓо одобрување. Диоген таа замисла ја турнал до крајност.

Според античките сведоштва, живеел во голем керамички сад – питос – а не во „буре“ во современата смисла, како што често се прераскажува. Носел малку предмети и настојувал потребите да ги сведе на минимум. Stanford Encyclopedia of Philosophy ја наведува и познатата приказна според која Диоген го отфрлил садот од кој пиел откако видел дете како пие вода со дланките. Детето, според логиката на анегдотата, му покажало дека дури и тој сè уште поседува нешто непотребно.

На прв поглед, тоа е приказна за сиромаштија. Во суштина, станува збор за независност. Човекот што има малку потреби потешко може да биде ставен под контрола преку она што му се нуди или му се одзема.

Диоген и Александар – две различни мерки на моќта

Ниту една анегдота не ја доловува таа идеја подобро од прочуената средба меѓу Диоген и Александар Македонски. Приказната ни е позната преку античката традиција, меѓу другото и преку Диоген Лаертиј, чии „Животи на истакнатите филозофи“ се достапни во дигиталното издание Perseus.

Според преданието, Александар го посетил Диоген и му понудил да исполни некоја негова желба. Филозофот не побарал богатство, куќа, положба или заштита. Побарал владетелот само да му се тргне од сонцето.

Прочитај и за ... >>  Македонското споменично богатство - камена меморија на еден простор

Не е суштинско дали секој збор од оваа средба се случил токму така. Анегдотата преживеала затоа што совршено судира две различни претстави за моќта. Александар располагал со она што светот го препознава како моќ – војска, авторитет, богатство и можност да одлучува за судбината на други луѓе. Диоген ја поседувал другата моќ – да не му треба ништо од човекот што може да му понуди речиси сè.

Таа необична средба има свое продолжение и во еден сосема поинаков, современ авторски контекст на Panoptikum, во текстот „Диоген и Сонце“, каде што древниот мотив повторно се отвора преку прашањата за доволноста, човекот и слободата.

Човекот кој не може лесно да биде купен со она што го посакува е тешко да биде потчинет преку понудата. Во тоа се наоѓа можеби најрадикалното значење на Диогеновата едноставност.

Зошто со светилник барал човек?

Една од најпознатите приказни за Диоген вели дека среде бел ден запалил светилник и одел низ градот велејќи дека бара човек. Античките извори не ни дозволуваат лесно да утврдиме колку од сцената е историски настан, а колку подоцнежна филозофска анегдота. Нејзината смисла, сепак, е јасна.

Диоген не барал човечко суштество во биолошка смисла. Ги имало насекаде околу него. Неговата провокација била насочена кон нешто друго: каде е човекот кој живее според разумот и доблеста, а не според стравот, суетата, интересот и очекувањата на толпата?

Оттука се отвора прашање што звучи изненадувачки современо. Колку од нашите ставови се навистина наши? Колку од работите што ги посакуваме ги сакаме затоа што ни се потребни, а колку затоа што некој нè научил дека успехот изгледа токму така?

Диоген ги проверувал општествените правила со крајна недоверба. За него фактот дека нешто е вообичаено не бил доказ дека е разумно. Пристојноста не мора да значи доблест, богатството не мора да значи успех, а угледот не мора да значи дека човекот навистина вреди повеќе.

Колку чини туѓото одобрување?

Токму тука Диоген станува особено интересен за современиот читател. Живееме во време во кое општествениот статус често добива дигитална форма. Видливоста се мери, одобрувањето се брои, а личноста лесно се претвора во профил кој постојано треба да остава впечаток.

Диоген, се разбира, не можел да знае ништо за социјалните мрежи, алгоритмите или културата на личниот бренд. Механизмот, сепак, веројатно би му бил познат. Човекот што ја врзува сопствената вредност за туѓото одобрување му ја предава мерката за себе на некого друг.

Во тој поглед, киничката едноставност не е толку далеку од современата потреба да се расчисти животот од непотребниот товар. Panoptikum веќе ја отвора таа тема во текстот „Поедностави. Не усложнувај.“, каде што едноставноста не се разбира како празен минимализам, туку како обид човекот да препознае што навистина заслужува простор во неговиот живот.

Диоген би го поставил прашањето уште поостро: ако никој не гледа, дали сè уште го сакаш истото? Ако нема публика, титула, признание и споредување со другите – што останува од амбицијата?

Слободата како намалување на зависностите

Во оваа точка лесно би било Диоген да се претвори во проповедник на сиромаштијата. Тоа би било премногу тесно читање. Неговата крајна едноставност служела на поголема цел – самодоволност и слобода. Ако мораш да бидеш богат за да бидеш задоволен, зависиш од богатството. Ако мораш да бидеш славен, зависиш од публиката. Ако твојот мир зависи од тоа сите да мислат добро за тебе, тогаш туѓото мислење станува господар на твојот живот.

Прочитај и за ... >>  Значајноста и безначајноста - кој одлучува што навистина вреди?

Диоген ја барал слободата преку намалување на таквите зависности. Тоа е слобода што не се добива со дозвола од владетел, закон или институција, затоа што најпрво се однесува на човековиот однос кон сопствените желби. Тука неговата мисла има допирна точка со поширокото прашање за тоа каде навистина започнува човечката слобода. Надворешната слобода е незаменлива, но човек може да биде формално слободен и истовремено да остане длабоко зависен од стравот, престижот, потрошувачката или потребата постојано да се докажува.

„Граѓанин на светот“

На Диоген му се припишува уште една идеја чиј живот далеку ја надминал античката анегдота. Кога го прашале од каде е, одговорил дека е „граѓанин на светот“ – cosmopolites.

Во античкиот грчки свет, каде што припадноста кон полисот имала огромно политичко и лично значење, таквата изјава не била безначајна досетка. Таа ја отвора можноста човекот да се замисли како припадник на поширока човечка заедница што не завршува на границата на градот во кој е роден. Подоцнежната стоичка мисла ќе го развие космополитскиот поглед многу подлабоко и посистематски. Кај Диоген, сепак, веќе го наоѓаме неговиот провокативен почеток: идентитетот не мора целосно да биде исцрпен со местото, статусот или политичката заедница во која човекот се родил.

Не мора да живееме како Диоген за да го разбереме

Диоген не е практичен прирачник за живот во XXI век. Буквалното повторување на неговиот начин на живеење би ја промашило суштината. Неговата филозофска вредност не е во тоа да нè убеди да се откажеме од домот, удобноста или предметите. Тој ни служи како крајна мерка со која можеме да ги провериме сопствените потреби.

Што навистина ни треба? Што поседуваме затоа што ни служи, а што одржуваме само затоа што преку него го одржуваме својот статус? Колку од нашите одлуки се слободни, а колку се обиди да ги исполниме очекувањата на луѓе чие мислење можеби воопшто не би требало да биде толку важно?

Токму затоа Диоген продолжува да биде непријатен соговорник. Тој не ни дозволува лесно да кажеме дека сме слободни само затоа што имаме избор. Не прашува колку нешта можеме да избереме, туку од колку нешта сме способни да не зависиме.

Може да му се смееме на човекот со светилникот, на животот во питос, на неговите провокации и на приказната во која му кажува на еден од најмоќните владетели на своето време едноставно да не му го попречува сонцето. Може и да сметаме дека неговата филозофија отишла предалеку.

Но светилникот останува запален како метафора.

Кога ќе ги тргнеме имотот, функцијата, статусот, имиџот, потребата за признание и стравот од туѓото мислење – што останува?

Можеби токму тоа го барал Диоген среде бел ден. Не човек меѓу луѓето, туку човек во човекот.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.