На 17. октомври, Меѓународниот ден за искоренување на сиромаштијата, Македонија повторно се соочува со бројки што тешко можат да се сведат на статистичка белешка. Околу 29,5% од децата се изложени на ризик од доходовна сиромаштија, а 38% живеат во повеќедимензионална сиромаштија – состојба во која проблемот не е само колку пари има семејството, туку и дали детето има пристап до образование, грижа, безбедност, здрави услови за живот и можност нормално да се развива.
Токму затоа денешното предупредување на Македонската платформа против сиромаштијата не се однесува само на социјална помош. Платформата бара од Владата сеопфатна Национална стратегија против сиромаштијата, воведување универзален детски додаток, поголем пристап до градинки и услуги за грижа, политики за достапно домување, заштита на работничките права и мерки што ќе спречат сиромаштијата да се пренесува од една генерација на друга.
29,5% и 38% не се иста мерка
Во јавноста лесно може да настане забуна кога истовремено се споменуваат две различни стапки. Според податоците што ги користат УНИЦЕФ и Македонската платформа против сиромаштијата, 29,5% од децата живеат под националната линија на сиромаштија, односно се изложени на доходовна сиромаштија. Повеќедимензионалната сиромаштија, пак, опфаќа поширока слика и достигнува 38%.
УНИЦЕФ за детската сиромаштија предупредува дека сиромаштијата во детството не завршува со недостигот на пари. Таа може да значи послаба исхрана, недостапна предучилишна грижа, полоши услови за учење, несигурно домување и помал пристап до здравствени и социјални услуги. Последиците потоа се пренесуваат во образованието, вработувањето и приходите во зрелоста.
Во мај годинава УНИЦЕФ и Министерството за социјална политика, демографија и млади претставија анализа според која промени во системот на парична поддршка за семејствата со деца би можеле да ја намалат детската сиромаштија за најмногу шест процентни поени. Меѓу разгледуваните опции е и универзален детски додаток, надополнет со посилна поддршка за семејствата што се најизложени на ризик.
Ова прашање Panoptikum го отвори и претходно во текстот „Секое трето дете на работ на сиромаштија: Македонија мора да одлучи дали децата се трошок или иднина“. Денешните податоци покажуваат дека дилемата не станала помалку актуелна.
Социјалната заштита не е само паричен надоместок
Еден од највпечатливите показатели што ги објави Македонската платформа против сиромаштијата е опфатот со детски и семејни додатоци. Според нејзиното отворено писмо, таква поддршка добиваат 19% од домаќинствата со деца, додека наведениот просек за Европската Унија е 88%. Најизложени остануваат многудетните семејства, самохраните родители и ромските семејства.
Оваа слика станува уште поширока кога ќе се вклучат услугите што треба да им овозможат на семејствата да функционираат. Само 45,5 проценти од децата на возраст од три до шест години посетуваат градинка, а кај ромските деца опфатот се наведува на 17%. Недостигот од достапна грижа не го чувствуваат само децата. Тој директно влијае и врз можноста родителите да работат, особено жените. МППС посочува дека жените извршуваат 72,5% од неплатената домашна работа и грижата за деца, стари и изнемоштени лица.
Така сиромаштијата почнува да се одржува самата себеси. Кога нема достапна градинка, родителот потешко влегува на пазарот на труд. Кога приходот е низок, детето има помал пристап до услуги и можности. Кога образовните и развојните можности се послаби, расте ризикот истиот недостаток да продолжи и во следната генерација.
Токму поради тоа социјалната политика не може да се мери само според висината на паричната помош. Во текстот за гарантираната минимална помош и ризикот таа да стане социјална замка, Panoptikum веќе го отвори прашањето дали системот им помага на луѓето само да преживеат или создава услови навистина да излезат од сиромаштијата.
Платформата бара стратегија, а не уште една привремена мерка
Во отвореното писмо до Владата, МППС бара политиките против сиромаштијата да ги поврзат детската заштита, домувањето, здравството, работничките права, грижата за старите лица и пензискиот систем. Според Платформата, земјата нема важечка стратегија против сиромаштијата од 2020. година, а поделбата на надлежностите меѓу централната и локалната власт создава празнини во практичната поддршка.
Посебно место има барањето за универзален детски додаток и спроведување на Европската гаранција за децата. Идејата е поддршката на детето да не почнува дури кога семејството ќе падне под одредена административна граница, туку детството да се третира како период во кој јавната инвестиција има долгорочен ефект врз целото општество. Во таа насока, Европската гаранција за децата ги поврзува паричната поддршка со здравството, образованието, исхраната, домувањето и пристапот до основни услуги.
Сиромаштијата има и адреса
Годинашното одбележување на 17 Октомври го проширува прашањето и кон домувањето. Обединетите нации го одбележуваат денот под тригодишната рамка „Обединети за мир и човекови права“, а фокусот за 2026. година е „Безбеден дом за сите“. Според ОН, повеќе од 2,8 милијарди луѓе во светот се соочуваат со некаква форма на несоодветно или несигурно домување.
Врската е непосредна: високата кирија, пренатрупаниот дом, несигурниот закуп или недостигот од основна инфраструктура можат да го претворат и семејството со редовен приход во ранливо домаќинство. За дете, домот не е само покрив. Тој е местото од кое се оди на училиште, се учи, се спие, се гради чувство на сигурност и се развива здравјето. Кога таа основа е нестабилна, последиците се чувствуваат многу подалеку од семејниот буџет.
Бројките се познати – прашањето е што ќе се направи со нив
Речиси 22% од населението под линијата на сиромаштија, 29,5% од децата во доходовна сиромаштија и 38% во повеќедимензионална сиромаштија се доволно сериозни показатели за прашањето да не остане само тема на еден меѓународен ден.
Разликата меѓу привремена помош и социјална политика се гледа токму тука. Помошта го ублажува ударот кога кризата веќе настапила. Политиката треба да спречи детето да расте со помалку образование, помалку здравје, помалку сигурност и помал избор само затоа што е родено во семејство со понизок приход.
Сиромаштијата не чека едно дете да стане полнолетно за да остави последици. Затоа вистинската мерка на системот нема да биде колку добро ја опишал состојбата на 17 октомври, туку дали до следниот 17 октомври помалку деца ќе имаат причина да бидат дел од истата статистика.
