Деветнаесетти јули е датум во кој македонската меморија се отвора со Прилеп и Борка Талески, со Скопје и катастрофалната поплава од 1962 година, со детската книжевност на Душко Аврамов и со прашањето како една култура ги чува своите знаци. Во светската рамка, истиот ден ги носи Розетскиот камен, Едгар Дега и Олимписките игри во Москва.

Овој датум може да се чита како ден на дешифрирање: Розетскиот камен го отвори патот кон староегипетските хиероглифи, Дега го дешифрираше телото во движење, Борка Талески ја остави шифрата на младата антифашистичка жртва, а скопската поплава потсети дека градот мора да знае да ја чита и природата, не само сопствената историја.

1799 – Пронајден е Розетскиот камен

На 19 јули 1799 година, за време на Наполеоновиот поход во Египет, француски војници го пронашле Розетскиот камен. Тој подоцна овозможил дешифрирање на египетските хиероглифи, затоа што истиот текст бил запишан на повеќе писма. Во историјата на културата, малку предмети толку јасно покажуваат дека јазикот е клуч кон цивилизацијата.

Розетскиот камен е повеќе од археолошки наод. Тој е доказ дека културите не исчезнуваат целосно ако остане начин да се прочитаат. За Македонија, земја што многупати морала да го докажува својот јазик, име и историска посебност, оваа симболика е особено блиска: кој го чита писмото, ја чита и душата на народот.

1834 – Роден е Едгар Дега

На 19 јули 1834 година во Париз е роден Едгар Дега, француски сликар, графичар и еден од најпрепознатливите уметници на 19 век. Дневната хронологија на „Слободен печат“ за 19 јули го бележи неговото раѓање, а неговото дело останува поврзано со балетот, движењето, телото, урбаниот живот и дисциплината зад привидната леснотија.

Дега не го гледал движењето како декорација. Кај него телото е труд, повторување, умор, концентрација. Во тоа има уредничка лекција: зад секоја убавина што јавноста ја гледа стои невидлив напор. И во уметноста, и во спортот, и во историјата.

1921 – Во Прилеп е роден Борка Талески

На 19 јули 1921 година во Прилеп е роден Борка Талески, познат како Црниот и Модерното, македонски народен херој и една од најзначајните личности на прилепската антифашистичка меморија. Податоците за неговото раѓање и дејност се бележат во прилепските и дневните хронологии, меѓу кои и текстот „На денешен ден роден е народниот херој Борка Талески“.

Борка Талески е дел од генерацијата што младоста не ја живееше како приватно време, туку како историска обврска. Загина во 1942 година кај Плетвар, заедно со Лазо Филиповски-Лавски. Неговото име остана во Прилеп не само како спомен, туку како знак дека 11 Октомври не бил случајна искра, туку резултат на организирана волја.

1962 – Скопје го зафатила катастрофална поплава

На 19 јули 1962 година дневните хронологии бележат дека Скопје било зафатено од катастрофална поплава. Оваа белешка често се спомнува помалку од земјотресот во 1963 година, но токму затоа е важна: градот пред големата земјотресна катастрофа веќе го имал искуството на вода што излегува од својата мера.

Скопје е град што морало повеќепати да се обновува: од пожари, поплави, земјотреси, урбанистички прекини и политички промени. Поплавата од 1962 година е дел од таа помалку видлива историја на ранливост. Таа потсетува дека градот не е само архитектура, туку и однос кон реката, кон просторот и кон ризикот што не смее да се заборави.

1980 – Отворени се Олимписките игри во Москва

На 19 јули 1980 година во Москва биле отворени 22. Летни олимписки игри. Дневната хронологија на МИА бележи дека учествувале околу 6.000 спортисти од 80 земји, додека повеќе од 45 држави го бојкотирале настанот поради советската инвазија на Авганистан.

Москва 1980 покажува дека спортот никогаш не е целосно одвоен од политиката. Олимпискиот стадион може да биде сцена на телесна дисциплина, но и арена на дипломатски пораки. Во тоа има нешто што го разбираме и денес: спортот е најубав кога ги надминува границите, но најчесто не може да избега од нив.

1998 – Почина Душко Аврамов

На 19 јули 1998 година во Скопје починал Душко Аврамов, македонски писател за деца. Дневната хронологија на МИА за 19 јули го бележи неговото заминување како дел од македонската книжевна меморија.

Писателите за деца често неправедно остануваат на маргините на „големата“ книжевност. А токму тие го создаваат првиот читател. Во земја што се грижи за јазикот, литературата за деца не е спореден жанр, туку основа: таму детето првпат го учи ритамот на реченицата, чудото на приказната и довербата дека македонскиот јазик може да биде дом на имагинацијата.

Датум што ја чита историјата преку знаци

Деветнаесетти јули го поврзува каменот, телото, градот и зборот. Розетскиот камен ни кажува дека цивилизацијата преживува преку писмо. Дега дека движењето има своја скриена дисциплина. Борка Талески дека младоста може да стане историска жртва. Скопската поплава дека градот мора да ја почитува природата. Душко Аврамов дека иднината на јазикот почнува со детскиот читател.

Тоа е датум во кој Македонија не се појавува со голема државна сцена, туку со поважна, потивка порака: заедницата трае ако знае да ги чита своите знаци – имињата на хероите, водата под мостовите, книгите за деца и просторот во кој живее.