Кога политичката порака стигнува до рафтот
Премиерот Христијан Мицкоски денеска им испрати јасна порака на маркетите, дистрибутерите и производителите: основните прехранбени производи треба да поевтинат, а ако тоа не се случи Владата најавува мерки, споредби со регионот и јавно објавување на маркетите. Најавата доаѓа во момент кога цените повторно се претвораат во најчувствителната политичка и социјална тема – не затоа што граѓаните читаат економски индекси, туку затоа што секоја промена ја гледаат веднаш, на каса.
Мицкоски најави дека Владата ќе направи споредба на цените во Македонија со цените во соседните земји, а ако биде потребно маркетите ќе бидат јавно именувани. Тоа е силна политичка порака, но и ризичен тест: јавноста не ја интересира само дали Владата ќе ги прозве трговците, туку дали тоа ќе се почувствува во лебот, маслото, јајцата, млекото, зеленчукот и месечната кошница.
Инспекцискиот притисок не е исто што и поевтинување
Извештајот на Државниот пазарен инспекторат е во завршна фаза и треба да биде доставен до надлежните институции до крајот на месецот. Според изјавата на директорот Влатко Стојкоски кај маржите било утврдено мало отстапување од 0,5% до 1%, додека кај дел од производите веќе се бележи пад на цените – јајцата, маслото за јадење, овошјето и зеленчукот.
Тука е суштинската разлика што јавната расправа не смее да ја прескокне: инспекциски надзор може да спречи дивеење на цените, но не секогаш создава трајно поевтинување. Сезонскиот пад на доматите и краставиците не е исто што и системско намалување на цените на основната храна. Ако поевтинувањето се случува само таму каде што сезоната природно ја турка цената надолу, граѓанинот со право ќе праша: што навистина направила политиката, а што направил пазарот?
Семејната кошница е посилна од секое соопштение
Според последните податоци на Државниот завод за статистика, инфлацијата во мај 2026. година во однос на претходниот месец изнесувала 0,6%. Тоа изгледа умерено на хартија, но ценовниот притисок не се чита само месец за месец; тој се таложи во секојдневните трошоци, особено таму каде што храната има најголем удел во семејниот буџет.
Паноптикум веќе пишуваше дека синдикалната минимална кошничка во јуни изнесува 68.654 денари, а со изнајмен стан 84.024 денари. Тоа е бројка што ја поништува удобноста на политичките формулации. За семејство што живее од една просечна и една пониска плата, цената на храната не е економска категорија, туку секојдневна пресметка со достоинството.
Затоа оваа тема не може да се сведе на дуел меѓу Владата и маркетите. Во средината стои купувачот – човекот што не преговара со индексите, туку со својот паричник. Ако цените останат високи, вината лесно ќе се префрла од трговците кон производителите, од производителите кон увозот, од увозот кон енергенсите, од енергенсите кон светските пазари. Но граѓанинот не живее од објаснувања, туку од остатокот што му останува по касата.
Фер цени или политичко именување?
Најавата дека маркетите може да бидат јавно објавувани „со име“ има двојна тежина. Од една страна, транспарентноста може да биде корисна ако граѓаните добијат јасна, проверлива и споредлива информација за цените. Од друга, јавниот притисок не смее да стане замена за прецизна политика. Именувањето може да создаде моментален ефект, но без јасни критериуми, методологија и редовна контрола лесно се претвора во политички спектакл.
Во една слободна пазарна економија државата не може да ја води секоја цена од рака. Но исто така не смее да се прави немоќна кога основната храна станува товар. Пазарот не е света зона без одговорност. Маржите, увозните цени, дистрибуцијата, сезонските производи, домашното производство и конкуренцијата мора да бидат видливи. Само така граѓанинот ќе знае дали плаќа реална цена или цена на навика, картелска удобност и институционално доцнење.
Вистинскиот тест ќе биде на следната сметка
Мицкоски најавува дека не прифаќа оправдувања и Владата има механизми ако нема реакција од трговците во следните денови. Тоа ја крева очекуваната граница. Отсега натаму прашањето не е дали Владата испратила остра порака, туку дали таа порака ќе произведе видлива разлика за потрошувачите.
Ова е момент во кој политиката мора да избере меѓу гласна закана и тивка, упорна регулација. На граѓаните не им требаат само спектакуларни изјави, туку редовни споредбени листи, јасни податоци за маржите, реална поддршка за домашното производство и институции што реагираат пред цената да стане неподнослива. Цените нема да се намалат затоа што некој ќе им се налути на маркетите. Ќе се намалат само ако притисокот биде точен, проверлив и постојан.
