На 23 октомври 1958 година Шведската академија го објавила името на новиот добитник на Нобеловата награда за литература: Борис Леонидович Пастернак, руски поет и писател чија меѓународна слава во тој момент веќе била неразделно поврзана со „Доктор Живаго“. Образложението на Академијата било внимателно и книжевно – наградата му се доделувала „за неговото значајно достигнување и во современата лирска поезија и во областа на големата руска епска традиција“. Сепак, во Москва одлуката веднаш добила сосема друго значење. За советските власти признанието не било само награда за писател, туку меѓународна потврда за автор и дело што веќе биле прогласени за идеолошки проблем.
Пастернак прво реагирал со радост. Во пораката испратена до Шведската академија се заблагодарил и ја изразил својата изненаденост од признанието. Само неколку дена подоцна, меѓутоа, неговата положба драматично се променила. Започнала јавна кампања против него, бил нападнат во советскиот печат, исфрлен од Сојузот на советските писатели и ставен под притисок што ја отворал и можноста да биде принуден да ја напушти земјата. До крајот на октомври тој испратил нова порака во Стокхолм: морал да се откаже од наградата. Нобеловата фондација и денес јасно наведува дека Пастернак прво ја прифатил наградата, а потоа бил принуден од властите на Советскиот Сојуз да ја одбие.
Поетот пред романсиерот
Пред „Доктор Живаго“ да го направи светски познат и надвор од книжевните кругови, Пастернак веќе со децении бил еден од најзначајните руски поети на XX век. Роден во Москва во 1890 година во семејство тесно поврзано со уметноста, израснал во средина во која музиката, сликарството и литературата биле дел од секојдневниот живот. Неговиот татко Леонид Пастернак бил сликар и илустратор, а мајка му Роза Кауфман била пијанистка. Борис најпрво сериозно се занимавал со музика, потоа студирал филозофија, за на крајот да се сврти кон литературата.
Збирките „Мојата сестра – животот“ и „Теми и варијации“ во дваесеттите години му донеле статус на еден од најоригиналните поетски гласови во тогашна Русија. Неговата поезија била препознатлива по густите слики, неочекуваните врски меѓу природата и човечкото чувство и јазик што често барал внимателно читање. Тој не бил писател кој лесно се вклопувал во барањата на социјалистичкиот реализам, официјалната естетика што советскиот систем постепено ја наметнувал врз литературата.
Во триесеттите години, кога политичкиот притисок врз советските писатели станувал сè посилен, Пастернак постепено се повлекувал од јавните книжевни конфликти и голем дел од својата работа го насочил кон преведување. Неговите преводи на Шекспир, Гете и други европски автори станале широко читани во рускиот јазичен простор. Така преживувал и како писател и како човек во време кога голем број негови современици завршувале во затвори, логори или биле ликвидирани.
„Доктор Живаго“ – роман што не можеше да биде објавен дома
Пастернак почнал да работи на „Доктор Живаго“ по Втората светска војна и на него работел со години. Во центарот на романот е Јуриј Живаго – лекар, поет и човек чиј личен живот минува низ револуцијата, граѓанската војна и создавањето на новиот советски поредок. Тоа е љубовна приказна, историски роман и размислување за поединецот пред големите идеологии, но токму последниот дел бил најпроблематичен за советските власти.
Романот не ја следел официјалната претстава за Октомвриската револуција како јасна историска победа што неизбежно води кон подобар свет. Пастернак повеќе бил заинтересиран за тоа што се случува со човекот кога историјата ќе влезе во неговиот дом, ќе му го промени животот и ќе побара од него целосно да ѝ се потчини. Во книгата револуцијата не е само херојски политички настан, туку и хаос, насилство, губење на приватниот живот и судир меѓу идеологијата и индивидуалната совест.
Ракописот бил понуден на советското списание „Нови Мир“, но неговото објавување било спречено. Пастернак, сепак, предал копија на италијанскиот издавач Џанџакомо Фелтринели, кој одлучил да го објави романот и покрај притисоците од Москва. Во ноември 1957 година „Доктор Живаго“ првпат се појавил во Италија. Library of Congress ја следи оваа необична историја на ракописот – од неуспешниот обид за советско издание до италијанското објавување што ја отворило вратата кон светската публика.
Само за неколку месеци романот бил преведуван и издаван во повеќе земји. Пастернак, кој во Советскиот Сојуз не можел легално да ја види својата книга објавена, во странство станувал еден од најпознатите живи руски писатели.
Нобеловата награда и моментот кога литературата стана државен проблем
Кога Шведската академија ја објавила одлуката на 23 октомври 1958 година, формалното образложение не го споменувало директно „Доктор Живаго“. Пастернак бил награден и за својата поезија и за придонесот кон руската епска традиција. Но романот неизбежно бил во центарот на меѓународното внимание, а неговиот успех ја направил наградата политички чувствителна.
Пастернак прво ја прифатил. Неговата реакција била реакција на писател кој добил најголемо меѓународно книжевно признание. Во Советскиот Сојуз, меѓутоа, започнала организирана кампања. Весниците го осудувале, писателските организации го напаѓале, а романот бил претставуван како непријателски и антисоветски. Набрзо бил исклучен од Сојузот на писателите.
Притисокот не бил само професионален. За Пастернак било особено важно да остане во Русија. Неговата поезија, неговиот јазик и целото негово чувство за сопствен идентитет биле врзани за земјата. Можноста наградата да доведе до негово протерување го ставила пред избор што всушност не бил вистински избор: меѓународно признание или останување дома.
Една недела по објавувањето на наградата тој се откажал од неа. Нобеловата фондација овој случај не го води како обично доброволно одбивање. Во своите официјални факти за наградата го наведува Пастернак меѓу лауреатите што биле принудени од властите да се откажат од Нобеловата награда. Тој останал лауреат за 1958 година; политичкиот притисок можел да го спречи да ја прими наградата, но не можел да ја поништи одлуката на Шведската академија.
„Доктор Живаго“ во Студената војна
Судбината на романот станала уште покомплицирана затоа што книгата не останала само книжевен настан. Во времето на Студената војна западните разузнавачки служби ја препознале нејзината пропагандна вредност. Декласифицираните документи на CIA покажуваат дека американската агенција тајно помогнала во печатењето и ширењето на руска верзија на романот, особено меѓу советските граѓани што патувале надвор од СССР.
Во 1958 година копии на руски јазик биле распространувани и во контекст на Светската изложба во Брисел. Целта била јасна: книга забранета во Советскиот Сојуз да стигне до советски читатели и истовремено да се покаже контрастот меѓу западната слобода на објавување и советската цензура. Подоцна CIA објави документи што потврдуваат дека „Доктор Живаго“ бил намерно користен како средство во културната борба на Студената војна.
Важно е, сепак, да не се сведе романот на тој политички контекст. Пастернак не го напишал „Доктор Живаго“ како американска пропаганда и според достапните историски сведоштва не знаел за тајната улога на CIA во ширењето на руски изданија. Книгата станала оружје во политичка борба откако веќе била создадена како книжевно дело. Токму во тоа има иронија: роман што во голема мера зборува за правото на човекот да има приватен живот бил претворен во инструмент на судир меѓу два политички блока.
Книга забранета дома, прочитана низ светот
По Нобеловата афера Пастернак останал во Переделкино, писателската населба во близина на Москва. Не бил затворен, но живеел под постојан политички и јавен притисок. Починал на 30 мај 1960 година, само две години по наградата. На неговиот погреб дошле илјадници луѓе, и покрај тоа што советските медиуми му посветиле минимално внимание.
„Доктор Живаго“ во меѓувреме продолжил да живее надвор од Советскиот Сојуз. Романот бил преведен на бројни јазици, а во 1965 година режисерот Дејвид Лин сними филмска адаптација со Омар Шариф и Џули Кристи, која дополнително ја прошири светската слава на приказната. Во самата земја во која романот бил создаден, читателите морале да чекаат уште три децении. Дури во 1988 година, во времето на перестројката, „Доктор Живаго“ бил објавен во списанието „Нови Мир“ – истото списание што некогаш не можело да го објави.
Следната година се случил уште еден симболичен момент. На церемонија во Стокхолм, синот на Пастернак, Евгениј, го примил Нобеловиот медал што неговиот татко не смеел да го земе во 1958 година. Историјата не можела да го врати писателот, но можела барем јавно да го исправи дел од она што му било одземено.
Нобелова награда што не можеше да биде поништена
Приказната за Пастернак често се раскажува како судир меѓу еден писател и една држава, но нејзината суштина оди подлабоко. Таа покажува колку опасна може да стане литературата за систем што сака да го контролира не само јавното однесување, туку и начинот на кој луѓето ја разбираат сопствената историја. „Доктор Живаго“ не повикува на востание и не е политички манифест. Неговиот проблем за советските власти бил токму во тоа што му давал предност на човекот пред идеологијата.
Во книгата историските сили се огромни, но човековиот живот не се претвора во нивна фуснота. Љубовта, верата, природата, поезијата и личната совест остануваат нешта што политичкиот систем не може целосно да ги присвои. Таа перспектива била доволна романот да стане непожелен дома и прочуен во светот.
На 23 октомври 1958 година Шведската академија му доделила на Борис Пастернак книжевна награда. Во следните денови Советскиот Сојуз ја претворил во политички случај. Пастернак бил принуден да се откаже од церемонијата, парите и јавната чест, но едно нешто не можело да му биде одземено: неговото име останало во списокот на нобеловци. Повеќе од половина век подоцна, официјалната страница на Нобеловата награда сè уште го кажува тоа во една едноставна реченица – Борис Пастернак, лауреат за литература во 1958 година.
