Блузот не е жанр што се учи од учебник. Тој се впива. Се слуша меѓу зборовите, во паузите, во тишината меѓу два акорда. Кога зборуваме за блузот, всушност зборуваме за еден начин на преживување – музички, емотивен, човечки. Тој настанал како народна световна песна на афроамериканското население во САД, како природно стопување на африкански и европски музички елементи, и денес се смета за најстариот и најизворен облик на северноамериканската црнечка музика, врз кој подоцна се изгради и џезот.
Името „блуз“ се појавува релативно доцна, околу 1910 година, од изразот blue devils – состојба на внатрешна тегоба, меланхолија, психолошка тежина. Не случајно. Зашто токму тоа чувство ја носи музиката во себе. Таа не глуми тага – таа ја живее.
Сините тонови и јазикот на тагата
Она што го прави блузот веднаш препознатлив се таканаречените blue notes – тонови кои свесно „паѓаат“ меѓу стандардните интервали на западната скала, најчесто третиот и седмиот степен. Тие не се фалш, туку емоција. Нивната микротонска нестабилност создава чувство на внатрешна несигурност, на нешто што не може целосно да се исправи.
Структурно, класичниот блуз најчесто се движи во форма од 12 такта, со јасна шема на повик и одговор – форма длабоко вкоренета во западноафриканската традиција. Текстот е раскажувачки, лиричен, често импровизиран, а стиховите повеќе се зборуваат отколку што се пеат.
Совршен пример за модерен блуз со класична душа – The Thrill Is Gone – B.B. King. Оваа песна го донесе блузот до масовната публика без да му ја одземе длабочината.
Од плантажите до Мисисипи
Првите описи на блузот ги наоѓаме кај патеписци кои патувале низ југот на САД и ги бележеле песните на афроамериканците. Тие забележуваат дека корените на оваа музика се наоѓаат во духовните песни, химните, работните и жетвените напеви од плантажите со памук. Импровизираното пеење често било замена за разговор – затоа што разговорот на робовите им бил забранет.
Блузот првично бил вокален, со скромна придружба на гитара, изведуван бавно, интимно. Подоцна, со неговото навлегување во џезот, се појавуваат и инструментални форми, различни темпа, побогата хармонија.
Музика на телото и гласот
Она што денес го препознаваме како блуз е европска хармонска структура низ која зборува африканската традиција на повик и одговор. Вокалот и гитарата водат дијалог. Интонацијата е брановидна, често назална, со јасна мелизматичка логика која упатува на врска со западна и централна Африка. Некои музиколози укажуваат и на влијанија од муслиманската музика на тие простори.
Интересен е и фактот дека во регионот на Мисисипи, техниката на свирење гитара со нож или метална острица директно кореспондира со слични техники во африканските култури.
Мит, архетип и темел на целиот delta blues. Оваа песна стои зад безброј рок и блуз интерпретации и легенди – Cross Road Blues – Robert Johnson.
Блузот како сведоштво
Раниот блуз често бил слободно раскажување. Пејачот ги изнесувал своите патила – изгубена љубов, полициска бруталност, расно угнетување, сиромаштија. Овој приземен, суров израз е познат како gut-bucket blues – поим што потекнува од импровизирани инструменти направени од метални канти, поврзани со ропската култура.
Паралелно постоел и hokum blues – со комични, фарсични, често груби текстови. И едниот и другиот, сепак, зборуваат за истото: животот како што е, без шминка.
Се појавува и затворскиот блуз – jailhouse blues – како подвид што сведочи за репресијата и институционалната суровост.
Блузот кога станува урбан, самоуверен и гласен. Ова е песна што ја премести музиката од делтата во градот – Hoochie Coochie Man – Muddy Waters.
Од усна традиција до историја
Првата блуз композиција со фиксиран текст и авторски потпис е „Memphis Blues“ од 1912 година, дело на William Christopher Handy, често нарекуван татко на блузот. Подоцна следат „St. Louis Blues“ и „Beale Street Blues“. Интересно е што авторските права за „Memphis Blues“ ги продал за само 100 долари.
Во 1926 година Хенди ја објавува антологијата Blues: An Anthology, прв сериозен обид за документирање на жанрот. Благодарение на него, блузот стигнува и во Европа, преку американските воени оркестри за време на Првата светска војна, каде што влијае и врз композитори како Darius Milhaud и Maurice Ravel.
Во 1920 година, Mamie Smith ја издава првата грамофонска плоча од афроамерикански блуз изведувач – историски момент за музиката и индустријата.
Блузот денес
По Втората светска војна се развива урбаниот блуз, а подоцна блузот станува темел на rock, R&B, soul и funk. Иако формално се менува, суштината останува иста – индивидуалното искуство, раскажано без филтер.
Блузот никогаш не ја губи врската со животот. Тој не мора да биде модерен за да биде вистинит. Доволно е да биде искрен.
