Превозниците од Западен Балкан повторно го креваат притисокот врз Брисел, со 14. септември како датум за можна координирана блокада на товарните гранични премини кон Европската Унија. Причината е стара, но од април стана многу потешко да се заобиколува во практиката: професионалните возачи од земјите надвор од ЕУ можат да престојуваат во Шенген-зоната најмногу 90 дена во кој било период од 180 дена, а новиот електронски систем EES сега прецизно го евидентира секој влез и излез. {index=0}
Европската комисија на 1 септември јавно потврди две работи што се клучни за разбирање на спорот. Прво, свесна е дека професии со висока мобилност, меѓу нив и возачите на камиони, можат да имаат реална потреба од повеќе од 90 дена престој во период од 180 дена. Второ, сегашното шенгенско правило не се менува. EES, според Комисијата, не воведува ново ограничување – само овозможува постојното ограничување да се спроведува попрецизно.
Блокадата е регионално најавена, но за Македонија останува важна една разлика
Медиумските извештаи од регионот веќе ја претставуваат блокадата на 14. септември како донесена одлука. Претседателот на српското здружение „Меѓународен транспорт“, Неѓо Мандиќ, изјави дека ќе бидат блокирани товарните терминали и железничките терминали за полуприколки. Протести на превозниците веќе се одржаа на 31 август во Скопје, Белград, Сараево и Подгорица.
Кај македонските превозници треба да се задржи една фактографска резерва. Во последната достапна официјална објава на „Макам-транс“ за ова прашање, блокадата од 14. септември е наведена како предложен протест, за кој се бара согласност од најмалку 70 проценти од превозниците и одобрение од надлежните органи. Оттука, формулацијата дека македонската блокада веќе е безусловно потврдена оди чекор подалеку од она што засега јавно го објавила самата асоцијација.
ЕУ го признава проблемот, но не нуди изземање од 90/180
Спорот често се сведува на впечатокот дека Брисел ги третира професионалните возачи како туристи. Правно, причината е тоа што сегашниот систем за краток престој ја гледа должината на престојот, а не професијата на патникот. За државјани на трети земји кои немаат друг регулиран статус важи лимитот од 90 дена во 180 дена.
Интересно е што самата Европска комисија уште во својата Визна стратегија од 29 јануари 2026 година експлицитно го препознава овој проблем. Во документот возачите на камиони се наведени меѓу професионалците кои поради природата на работата може да имаат потреба да се движат низ повеќе земји членки подолго од 90 дена. Комисијата најави дека ќе разгледува и нови правила за продолжен краток престој за избрани професионални категории. Тоа, сепак, е насока за идно законско решение, а не веќе усвоено изземање.
Затоа и тезата дека ЕУ воопшто не го препознава проблемот не е сосема точна. Проблемот е препознаен – решението на ниво на целиот Шенген сè уште не е донесено.
Долгорочните визи се дел од решението, но не значат неограничено движење низ целиот Шенген
Во Македонија паралелно се отвори и друга линија на расправа. Вицепремиерот и министер за транспорт Александар Николоски изјави дека напредокот е во можноста професионалните возачи да добиваат долгорочни визи, при што ги посочи Хрватска и Швајцарија. Неговиот став, пренесен и од „Вечер“, е дека таквата виза може практично да го реши проблемот со престојот.
Тука е неопходна една важна правна нијанса. Според официјалните правила на ЕУ, долгорочна виза или дозвола за престој издадена од една шенгенска држава му овозможува на носителот долгорочно да престојува според правилата на таа држава, но престојот во другите шенгенски држави и понатаму генерално е ограничен на краток престој од 90 дена во период од 180 дена. Со други зборови, фактот дека документот овозможува движење низ Шенген не е исто што и право на неограничен престој во сите 29 земји.
И самата Визна стратегија на ЕУ ја открива слабоста на билатералниот пристап: одредени договори можат да дозволат престој подолг од 90 дена, но само на територијата на конкретната држава што го дозволила тоа. За возач кој во една работна тура минува низ Хрватска, Словенија, Австрија, Германија, Холандија и потоа се враќа назад, мрежа од различни национални решенија лесно може да стане нов административен лавиринт.
Што реално стои на маса
Во овој момент постојат неколку паралелни патишта: национални долгорочни визи и дозволи за престој, билатерални договори, можност во ограничени случаи возачите да бидат третирани како прекугранични работници и, на подолг рок, ново заедничко европско правило за професии што бараат висока мобилност. Токму овие механизми ги наведува и
За транспортните компании времето е посебно чувствително затоа што EES од 10. април 2026. година е целосно оперативен во Шенген и автоматското евидентирање го намалува просторот за различно толкување на престојот. Она што со години можело да се претвори во печат во пасош, различна гранична практика или тешко следлива пресметка, сега станува дигитална евиденција.
Оттука, спорот веќе не е само меѓу превозниците и една гранична процедура. Станува збор за тоа дали европскиот пазар може да бара непречено движење на стоката, а истовремено да нема заеднички правен режим за луѓето што физички ја носат таа стока од една држава во друга. Блокадата на 14 септември може да биде следниот видлив судир околу тоа прашање. Потрајното решение, меѓутоа, нема да се најде на рампите – туку во правило што ќе важи јасно и предвидливо по целата маршрута.
