Постојат човечки особини што лесно се забележуваат. Убавината го привлекува погледот, знаењето се открива во разговорот, богатството често само се покажува, а моќта речиси секогаш сака да биде видена. Благородноста е поинаква. Таа најчесто се препознава дури откако човекот ќе постапи – во мигот кога можел да навреди, а не навредил; кога можел да земе, а дал; кога имал можност да се одмазди, а одбрал да не го направи тоа.
Можеби затоа за благородноста лесно се зборува, а многу потешко се живее. Таа нема сигурна надворешна ознака. Не ја гарантира образованието, ниту положбата, ниту потеклото, ниту религиозноста, ниту јавниот углед. Човек може да знае многу, да поседува многу и да биде почитуван, а во пресудниот миг да покаже ситнодушност. И обратно – некој сосема незабележлив може со едно дело да покаже човечка големина што не може да се купи со никаков статус.
Токму затоа народната мудрост благородноста ретко ја врзува со она што човекот го има. Повеќе ја врзува со тоа што човекот е.
Кога еден драм милост вреди повеќе од ока злато
Една стара македонска пословица вели: „Еден драм милос да има чоеко, одошто ока алт’ни да дават в црква.“ Во неколку зборови е кажано нешто што со векови го преокупира моралното мислење: вредноста на доброто дело не е само во неговата големина, туку и во човекот од кој произлегува.
Може да се даде многу без вистински да се даде нешто од себе. Дарот може да биде јавен, пресметан, направен за престиж, за признание или за смирување на сопствената совест. А може да постои и мал гест што никој нема да го забележи – навреме подадена рака, премолчена навреда, разбирање за туѓата слабост, малку време подарено на осамен човек – кој има поголема човечка тежина од раскошниот дар.
Во тоа е суштината на она што во македонскиот народен говор едноставно се нарекува чоештина. Не случајно за некого се вели: „Ашколсун на чоештината што ја има“, а за друг – „нема никаква чоештина“. Тоа не е оценка на образование, богатство или успех. Тоа е пресуда за начинот на кој човекот се однесува кон другиот човек.
Во поширока смисла, токму човечното во човекот ја прави разликата меѓу биолошкото постоење и моралното присуство во светот. Човек е секој што припаѓа на човечкиот род; човечноста, меѓутоа, секој мора одново да ја потврдува.
Благородноста почнува таму каде што исчезнува публиката
Најлесно е да бидеме добри кога добрината нешто ни носи. Пофалба, углед, благодарност, чувство дека сме подобри од другите. Вистинската проверка почнува кога нема публика и кога добрата постапка не ветува ништо за возврат.
Тогаш се покажува дали она што го нарекуваме добрина е навика на карактерот или само добро поставена слика за себе. Современата етика на добродетелта токму затоа не го сведува моралот само на извршување правила. Во средиштето го поставува карактерот – прашањето не е единствено „што треба да направам?“, туку и „каков човек станувам со начинот на кој постапувам?“. Таквото разбирање на добродетелта е разработено и во Stanford Encyclopedia of Philosophy, каде што доблеста се разгледува како трајна карактерна расположеност, а не како случаен добар потег.
Тоа е важна разлика. Еден добар гест не прави автоматски добар човек, исто како што една грешка не ја исцрпува целата личност. Карактерот се открива во повторувањето – во она што го правиме кога сме уморни, повредени, исплашени, лути или доведени во искушение.
Затоа добродетелта не е украс на карактерот. Таа е неговата секојдневна дисциплина.
Благородниот човек е бестрашен – но не затоа што не чувствува страв
„Благородниот човек е бестрашен“, вели македонската народна мудрост. Германската изрека ја продолжува истата мисла: „Бестрашноста ја докажува на дело човечката благородност.“
Ако овие реченици ги разбереме површно, би можело да изгледа дека благородниот човек едноставно не се плаши. Тоа би било премногу едноставно. Отсуството на страв може да биде неразумност, непромисленост или неспособност да се согледа опасноста. Храброста започнува токму таму каде што стравот постои, но не добива право да одлучува наместо нас.
Потребна е храброст човек да го брани оној што сите други го напаѓаат. Да каже дека нешто не е праведно кога молчењето е побезбедно. Да признае грешка кога може да ја префрли вината врз друг. Да не учествува во понижувањето на некого само затоа што мнозинството се забавува. Да ја одбие неправедната корист иако никој не би дознал дека ја прифатил.
Тука благородноста престанува да биде чувство и станува постапка.
Уште кај Аристотел, во Никомаховата етика, добродетелите не се замислени како убави зборови, туку како начини на постапување што бараат разумна мера, избор и навика. И дарежливоста, на пример, не се мери едноставно според количината на даденото, туку според тоа кому, кога, зошто и на кој начин човек дава.
Истото важи и за храброста. Благородноста без разум лесно може да се претвори во самоуништување, а храброста без морална цел во обична дрскост.
Добриот човек не е должен да биде наивен
Една арапска поговорка внесува важна нијанса: „Благородниот човек не очекува измама од никого, а прв забележува дека е измамен.“
Оваа мисла ја ослободува благородноста од една опасна заблуда – дека добриот човек мора да биде лековерен, беспомошен или секогаш подготвен да поднесува сè. Човечноста не подразбира откажување од расудувањето. Да му пристапуваш на човекот без однапред да го прогласиш за измамник е благородно; да продолжиш да му веруваш откако упорно ја злоупотребува твојата доверба е нешто сосема друго.
Затоа старата латинска изрека предупредува дека прекумерната благородност кон дрскиот човек е нецелисходна. Не затоа што добрината има рок на траење, туку затоа што и добрината има потреба од разум.
Понекогаш најблагородната постапка не е да премолчиш, туку да поставиш граница. Не е да простуваш бескрајно без никаква промена, туку да одбиеш да бидеш соучесник во туѓото лошо однесување. Не е да му дозволиш на некого постојано да те понижува во име на сопствената „добрина“, туку да го сочуваш и сопственото достоинство.
Благородноста што бара човек да се откаже од себе веќе не е благородност. Таа станува покорност.
Кога човекот прво се прашува себеси
„Благородниот човек се обвинува себеси, а малиот обвинува други“, вели една турска поговорка. Зборот „обвинува“ тука не треба да се разбере како повик кон постојано чувство на вина. Суштината е во нешто друго – во способноста човекот најнапред да го испита сопствениот удел во она што се случило.
Тоа е една од најтешките човечки вештини.
Кога нешто ќе тргне наопаку, нашиот прв порив обично е да ја побараме причината надвор од себе. Другите не нè разбрале. Околностите биле лоши. Некој нè испровоцирал. Светот не бил праведен. Понекогаш сето тоа навистина е точно. Сепак останува прашањето: што беше мојот дел?
Човекот што умее да го постави тоа прашање не се понижува себеси. Напротив, си ја враќа одговорноста. Ако сè е вина на другите, тогаш ние немаме што да менуваме. Ако дел од причината е во нас, тогаш постои и простор да станеме подобри.
Благородноста затоа е тесно поврзана со способноста да се каже „згрешив“, без веднаш по тоа да следува „ама и ти…“.
Во едно време во кое признавањето грешка често се доживува како слабост, тоа можеби е една од најретките форми на сила.
„Јас душата си ја давам за пријателот“
Во македонската изрека „Јас душата си ја давам за пријателот“ има нешто од стариот, речиси безусловен идеал на пријателството. Не мора да ја читаме буквално за да ја разбереме нејзината тежина. Таа зборува за верноста што не исчезнува кога односот престанува да биде удобен.
Пријателството е лесно додека има смеа, заеднички интереси и добри денови. Неговата вистинска вредност станува видлива во непријатноста: кога другиот е болен, поразен, осиромашен, збунет, непопуларен или едноставно тежок за поднесување.
Тогаш се гледа колку од нашите односи биле врзани за човекот, а колку за користа што сме ја имале од неговото присуство.
Благородноста во пријателството не е постојана саможртва. Таа е нешто потивко: да не го напуштиш човекот само затоа што повеќе не блеска; да не ја употребиш неговата слабост против него; да не ја претвориш довербата што ти ја дал во оружје за некоја идна кавга.
Во тоа има повеќе благородност отколку во многу свечени зборови за верност.
Човекот се открива според тоа што прави со својата моќ
Можеби најдобрата проверка на карактерот не е како човек се однесува кон оние што му се еднакви или посилни, туку како се однесува кон оние над кои има некаква предност.
Кон вработениот што зависи од него. Кон детето што не може да возврати. Кон стариот човек што е бавен. Кон келнерот, продавачот, возачот, службеникот. Кон човекот што згрешил и се нашол во негова немилост. Кон противникот што веќе е поразен.
Моќта има необична способност да го тргне украсот од карактерот. Кога човекот повеќе нема потреба да биде љубезен, тогаш дознаваме колку од неговата љубезност била вистинска.
Токму затоа благородноста не треба да се меша со доброто воспитување. Воспитаниот човек знае како треба да се однесува; благородниот човек знае зошто не смее да го понижи другиот.
Етиката на карактерот, како што покажуваат и современите прегледи на моралниот карактер, ја врзува моралноста со релативно трајните расположенија на личноста – со она што човекот обично го избира кога ќе се најде во определен вид ситуација. Токму затоа благородноста не се докажува со декларација, туку со образец на однесување.
Кога добрината нема веднаш да победи
„Срца полни со благородност секогаш го победуваат злото“, вели руската поговорка. Убава мисла, но ако ја читаме буквално, животот лесно ќе нè разочара.
Добриот човек не победува секогаш. Праведниот понекогаш губи. Лојалниот може да биде изневерен. Оној што кажува вистина може да плати повисока цена од оној што лаже. Историјата не е приказна во која секоја добрина добива награда до последната страница.
Па сепак, поговорката може да биде вистинита на подлабоко рамниште.
Злото целосно го победува човекот дури кога ќе успее да го направи сличен на себе. Кога понижениот почнува да понижува, измамениот да измамува, предадениот да предава, повредениот да ја претвора сопствената болка во право да ги повредува другите.
Да не дозволиш туѓата подлост да стане оправдување за твојата е можеби еден од најтешките облици на благородност.
Тоа не значи да ја негираш неправдата, ниту пасивно да ја трпиш. Значи да ѝ се спротивставиш без да го преземеш нејзиниот јазик како свој.
„Делото го облагородува човекот“
Француската поговорка „Делото го облагородува човекот“ ја симнува целата тема од областа на убавите намери на земјата на конкретното живеење.
Добрината што никогаш не станува дело останува можност.
Можеме искрено да сочувствуваме со гладниот и да не поделиме ништо со него. Да жалиме за осамениот и никогаш да не му се јавиме. Да зборуваме против неправдата и секогаш да молчиме кога ја гледаме пред себе. Да се сметаме за верни пријатели и да исчезнеме при првата вистинска неволја.
Човекот не е само она што го мисли за себе. Тој е и она што редовно го прави.
Токму делото ја проверува искреноста на вредностите. Без него благородноста може да остане само ласкава претстава што ја имаме за сопствениот карактер.
Дрвјата растат за доброто на чоештината
Една од најубавите меѓу понудените македонски изреки гласи: „Дрвјата растат на земјата за доброто на чоештината.“
Во неа нема морализирање. Има слика.
Дрвото не прашува кој ќе седне под неговата сенка. Не бара благодарност од оној што ќе го земе плодот. Не остава натпис кому му помогнало. Не ја претвора својата полезност во јавен настап.
Секако, човекот не е дрво, а човечките односи не можат да се сведат на безусловно давање. Сепак, сликата нè потсетува на нешто што лесно го забораваме: дел од највредното што го правиме можеби никогаш нема да добие аплауз.
Некој ќе стане посигурен затоа што еднаш не сме го понижиле. Некое дете ќе запомни дека сме го слушале сериозно. Некој пријател ќе помине низ тежок период затоа што сме останале присутни. Некој што згрешил ќе успее повторно да застане на нозе затоа што не сме го свеле целиот негов живот на најлошата грешка што ја направил.
Таквите нешта ретко влегуваат во биографии. А сепак, токму од нив е направен човечкиот свет во кој може да се живее.
Благородноста како секојдневна одлука
Благородноста не доаѓа со раѓањето, и покрај самиот збор што историски може да нè наведе да мислиме на потекло, сталеж или наследена возвишеност. Во моралната смисла, никој не ја наследува готова.
Таа се гради.
Со секое одбивање да се заработи од туѓата несреќа. Со секое признание дека сме згрешиле. Со секој миг во кој сме доволно силни да не го понижиме послабиот. Со секоја граница поставена без омраза. Со секое добро дело што не бара сведоци.
И можеби токму тука се среќаваат сите овие народни мудрости – македонски, арапски, турски, германски, француски, руски и латински. Тие на различни начини кажуваат дека благородноста не е една постапка, туку начин човекот да се однесува кон сопствената моќ, страв, корист, грешка и одговорност.
Таа не бара човекот да биде безгрешен. Таков човек нема.
Бара нешто пореално и потешко: да не ја претвориме сопствената несовршеност во дозвола за нечовечност.
Можеби затоа најблагородните луѓе не мора ни да зборуваат за благородноста. Таа се гледа по трагата што ја оставаат во другите – не како чувство на долг, страв или пониженост, туку како уверување дека во нивно присуство било можно да се остане човек.
Благородност
Македонски народни пословици и изреки
Еден драм милос (љубов) да има чоеко, одошто ока алт`ни да дават в црква.
Јас душата си ја давам за пријателот.
Дрвјата растат на земјата за доброто на чоештината.
Ашколсун на чоештината што ја има.
Нема никаква чоештина; или: имал чоештина; на двата збора се вели.
Благородниот човек е бестрашен.
Пословици и изреки од народи на светот
Без познавање на судбината, не може да се стане благороден маж. (Кинеска)
Благородниот човек не очекува измама од никого, а прв забележува дека е измамен. (Арапска)
Благородниот човек се обвинува себеси, а малиот обвинува други. (Турска)
Возвишената уметност му подарува благородност и убавина на животот на душата. (Индиска)
Срамењето не им дава благородноста и човечноста да се истакнуваат пред луѓето. (Романска)
Срца полни со благородност секогаш го победуваат злото. (Руска)
Голем ум и благородна душс без горчина во самотија. (Руска)
Делото го облагородува човевкот. (Француска)
Бестрашноста ја докажува на дело човечката благородност. (Германска)
Раѓањето и смртта се две најблагородни добродетели. (Турска)
Нема благородност во убиството, туку само цел. (Англиска)
Жени прават подлости, а зборуваат за чест и благородност. (Сенегалска)
На физичката работа која најпрвин му дава живост и здравје на животот, благородноста ѝ помага најмногу. Со неа таа и се возвраќа. (Италијанска)
Латински изреки
Прекумерната благородност во однос на дрскиот човек е нецелисходна. (Contra impudentem stulta est nimia ingenuitas.)
Никогаш не ја поставувај својата безопасност во зависност од благороден човек.
Благородноста на делата се изразува целосно по нивното завршување.
Страдањето е мерило за благородност за човек кој извршил подлост.
