Моќта не се гледа само во кабинетите

Прашањето „бизнис и политика или политика и бизнис“ на прв поглед звучи како игра со редоследот на зборовите. Всушност, токму редоследот е суштината. Кога бизнисот ѝ служи на политиката, економијата станува продолжена рака на партиска моќ. Кога политиката му служи на бизнисот, државата се претвора во сервис за приватни интереси. Во двата случаја губи јавниот интерес затоа што граѓанинот престанува да биде мерка на системот, а станува публика пред сцена на која други ги делат улогите, тендерите, привилегиите и влијанието.

Не е проблем што бизнисот и политиката се среќаваат. Во секое современо општество тие мора да се среќаваат. Бизнисот создава работни места, плаќа даноци, инвестира, бара стабилност и предвидливи правила. Политиката носи закони, креира услови, ја чува јавната рамка и треба да обезбеди еднакви правила за сите. Проблемот почнува таму каде што средбата се претвора во таен договор, а дијалогот во пазарење со државата.

Затоа ова не е само економско прашање. Тоа е прашање за карактерот на власта, за моралот на капиталот и за зрелоста на општеството. Паноптикум веќе ја отвора оваа линија во текстот „Власта, партиите и мафијата: кога државата станува плен“, каде што државата се гледа како простор што може да биде или јавна институција, или плен за организирани интереси.

Кога политиката бара спонзори, а бизнисот бара заштита

Во здрава демократија политиката треба да има идеја, програма и одговорност. Во болна политичка култура таа бара спонзори. Не само за изборни кампањи, туку за преживување на цели мрежи на влијание: медиуми, јавни претпријатија, институционални поставувања, советнички кругови, партиски лојалности, невидливи посредници. Тогаш партијата не е политичка организација, туку машина за пристап до ресурси.

Од другата страна, бизнисот што не верува во фер правила почнува да бара заштита. Не го интересира само пазарот, туку кој ќе ја пишува регулативата, кој ќе го контролира инспекцискиот надзор, кој ќе го распишува тендерот, кој ќе молчи кога треба да реагира и кој ќе реагира кога треба да молчи. Таквиот бизнис не сака држава што функционира, туку држава што може да се договори.

Во тој момент исчезнува границата меѓу претприемништво и привилегија. Едно е човек да создаде вредност, да ризикува, да вработува и да се бори на пазар. Сосема друго е да расте затоа што има телефонски број што другите го немаат. Првата економија гради општество. Втората го јаде однатре.

Лобирањето не е корупција, но тајното влијание е нејзина предвесница

Често кај нас секое влијание врз политиката се доживува како сомнително. Тоа не е сосема точно. Во демократски системи постои легитимно лобирање: бизнис-заедници, синдикати, здруженија, експерти и граѓански организации имаат право да учествуваат во јавните политики. ОЕЦД нагласува дека лобирањето и активностите на влијание можат да бидат легитимен дел од политичкото учество кога постојат интегритет, транспарентност и еднаков пристап.

Но токму тука е разликата. Легитимното влијание е видливо, образложено и проверливо. Коруптивното влијание е скриено, лично и обврзувачко. Во првиот случај, јавноста може да види кој бара што и зошто. Во вториот, граѓанинот ја гледа само последицата: чуден закон, однапред јасен тендер, институционална тишина, експресна дозвола, селективна правда.

Затоа транспарентноста не е украс на демократијата, туку нејзина прва одбрана. Кога одлуката не може да се објасни јавно, најчесто е донесена за некого приватно. А кога приватниот интерес ќе научи да се маскира како „развој“, „инвестиција“, „стратешки проект“ или „национален интерес“, јазикот станува дел од механизмот на прикривање. Тука темата природно се врзува со паноптикумскиот текст „Јазик, мисла и манипулација“: зборовите не само што ја опишуваат реалноста, туку можат и да ја сокријат.

Заробената држава не изгледа секогаш како диктатура

Најопасната форма на спој меѓу бизнисот и политиката не мора да изгледа драматично. Нема секогаш ноќни состаноци, куфери со пари и филмска сцена. Понекогаш изгледа сосема нормално: свечено отворање, насмеани лица, фотографија со лента, ветување за нови работни места, говор за развој и стабилност. Проблемот не е во инвестицијата, туку во прашањето: под кои услови, со чии пари, со какви отстапки и за чија долгорочна корист?

Заробената држава не е само држава во која некој крши правила. Таа е држава во која правилата се пишуваат така што од почеток му одговараат на некого. Тоа е повисок облик на корупција: не кога моќникот се снаоѓа во системот, туку кога системот се снаоѓа околу моќникот. Светската банка ја третира корупцијата како сериозна пречка за развој, затоа што ги зголемува трошоците, ја намалува довербата и најсилно ги погодува сиромашните и ранливите.

Тука бизнисот престанува да биде економија, а политиката престанува да биде јавна служба. Двете стануваат договор за преживување на елити. Едните обезбедуваат пари, другите обезбедуваат пристап. Едните добиваат профит, другите добиваат контрола. Граѓанинот добива објаснување.

Малиот човек во големата размена

Во таа размена најмалку се прашува човекот што секојдневно работи, плаќа сметки, чека услуга од институција, се надева дека законот важи и за него и за оној со врски. Тој човек најчесто не е против бизнис. Напротив, тој сака работа, плата, сигурност, подобра економија. Не е ни против политика во нејзината вистинска смисла, затоа што без политика нема заеднички ред. Тој е против тоа да биде измамен со зборови додека други ја делат стварноста.

Затоа прашањето не е дали бизнисот треба да има глас во политиката. Треба. Прашањето е дали и работникот има глас. Дали малите фирми имаат глас. Дали јавноста има увид. Дали институциите имаат кичма. Дали законот е ист за донаторот, за функционерот, за човекот без партиска книшка и за оној што нема кому да се јави.

Општество што го меша успехот со блискост до власт ја уништува сопствената економска етика. Таму младиот човек не учи дека треба да знае, да создава и да биде истраен, туку дека треба да се приклучи, да се снајде и да не поставува прашања. Тоа е најскапата цена на спрегата меѓу бизнисот и политиката: таа не краде само пари, туку ја расипува претставата за успех.

Политика што служи и бизнис што создава

Здравиот однос не е ни „бизнис над политика“, ни „политика над бизнис“. Здравиот однос е политика што поставува фер правила и бизнис што создава вредност во тие правила. Државата не треба да биде непријател на претприемачот, но не смее да биде ни приватна канцеларија на крупниот капитал. Пазарот не треба да биде задушен од администрација, но не смее да биде оставен на волјата на најсилниот.

Во зрело општество политичарот не се гордее со тоа колку бизнисмени му се јавуваат, туку колку закони не зависат од нив. Бизнисменот не се гордее со тоа кого познава, туку што создал без да ја купи државата. Институцијата не се докажува со прес-конференција, туку со еднакво постапување кога моќниот и немоќниот стојат пред ист шалтер.

Ова е причината зошто прашањето од насловот нема едноставен редослед. Кога ќе прашаме „бизнис и политика или политика и бизнис“, всушност прашуваме: има ли јавен интерес над приватниот договор? Има ли држава над партијата? Има ли економија над привилегијата? Има ли граѓанин над клиентот?

Одговорот не се дава со големи зборови. Се дава со јавни договори, проверливи тендери, независни институции, отчетни функционери, слободни медиуми, бизнис без политички старател и политика без финансиски господар. Таму каде што тоа го нема, редоследот на зборовите е неважен. И бизнисот и политиката веќе станале исто име за моќ без срам.