Мафијата ретко ја освојува државата со тенкови. Таа најчесто влегува низ споредната врата – преку тендер, донација, партиски штаб, урбанистички план, јавна набавка, полициски контакт, обвинителска тишина или судска одложница. Таму каде што политиката ја губи идејата за јавен интерес, а партијата станува машина за распределба на моќ, криминалот не мора да ја руши државата. Доволно е да ја изнајми.

Спрегата меѓу власта, политичките партии и мафијата е една од најопасните форми на современа корупција; затоа што не изгледа секогаш како криминал. Таа често изгледа како нормална власт: избори, институции, комисии, буџети, дозволи, медиуми, советници и бизнисмени со чисти кошули. Но зад таа фасада може да стои друг поредок – неформален, насилен, клиентелистички и бескрајно практичен. Тој не прашува што е законски, туку кој го контролира законот.

Мафијата не сака хаос, туку предвидлива заштита

Во популарната претстава мафијата е свет на пиштоли, закани и крвави пресметки. Но зрелата мафија е многу повеќе економски и политички организам отколку улична банда. Таа не сака постојан хаос, затоа што хаосот е скап. Таа сака предвидливост: да знае кој инспектор ќе премолчи, кој функционер ќе потпише, кој јавен обвинител ќе задоцни, кој судија ќе ја развлече постапката, кој медиум ќе ја смени темата.

Тука почнува вистинската опасност. Кога криминалот ќе сфати дека е поевтино да купи влијание отколку да води војна со државата, а политиката ќе сфати дека криминалот може да носи пари, логистика, заплашување и изборна услуга, се раѓа тивок пакт. Не мора да биде напишан. Не мора сите да седат на иста маса. Доволно е секој да ја знае својата улога.

Transparency International ја опишува „заробената држава“ како состојба во која моќни поединци, компании или групи преку корупција влијаат врз законите, одлуките, судовите и економските правила во свој интерес. Во таа дефиниција влегуваат и незаконско финансирање партии, купување влијание, обликување политики и користење институции за приватна добивка.

Партијата како мост меѓу улицата и институцијата

Политичката партија е неопходен инструмент на демократијата. Но кога ќе се претвори во затворен систем за лојалност, вработување, тендери и заштита, таа станува мост меѓу формалната држава и неформалната моќ. Мафијата не мора секогаш директно да влезе во влада; доволно е да има луѓе кои ѝ должат услуга, пари или молк.

Партиите се особено ранливи затоа што живеат од ресурси: кампањи, медиумско присуство, локални мрежи, теренски активисти, донатори, транспорт, влијание врз гласачи. Кога финансирањето е нетранспарентно, кога јавните набавки се награда за блиските, кога државните фирми стануваат изборни каси, а општините партиски територии, криминалниот капитал лесно добива политичка вредност. Тој повеќе не е само валкан пари. Тој станува изборна инфраструктура.

Во таков систем границата меѓу партиски активист, локален моќник, бизнисмен, обезбедувач и криминален посредник се замаглува. Секој знае некого. Секој некому завршил работа. Секој молчи за нешто. Така државата не се распаѓа одеднаш, туку се претвора во мрежа на услуги.

Заробената држава не е држава без институции

Најголемата заблуда е дека заробена држава значи нефункционална држава. Напротив, таа може да има уредни згради, свечени седници, европски стратегии, реформски документи и прес-конференции за борба против криминал. Проблемот е што институциите не служат еднакво за сите. За обичниот човек тие се лавиринт. За поврзаниот човек тие се лифт.

Заробената држава не го укинува законот; таа го прави селективен. Едни одговараат за ситница, други не одговараат за систем. Едни чекаат решение со месеци, други добиваат дозвола преку ноќ. Едни се предмет на инспекции, други се јавуваат кај „свој човек“. Токму тука мафијата станува политичка категорија: кога криминалот не бега од државата, туку се движи низ неа со придружба.

Европската комисија во своите извештаи за владеење на правото и проширувањето редовно ја поврзува борбата против организираниот криминал со независноста на судството, интегритетот на обвинителството и функционалноста на институциите. Тоа покажува дека криминалот не е само полициски проблем, туку проблем на целиот систем на власт.

Криминалот ја сака локалната власт

Големите приказни за мафија често се раскажуваат на национално ниво, но криминалната моќ најлесно се вкоренува локално. Општината е местото каде што земјиштето станува градежна парцела, каде што јавниот простор станува приватен интерес, каде што комуналните услуги, дозволите, инспекциите и урбанизмот се претвораат во валута.

Локалната власт е блиску до животот, но и блиску до притисокот. Таму секој знае кој со кого пие кафе, кој кого вработил, кој кого задолжил, кој „не треба да се чепка“. Ако локалниот моќник има партиска заштита, бизнис-интерес, медиумска поддршка и контакт во полиција, тој повеќе не е само локален играч. Тој е мала држава во државата.

Истражувањата за организиран криминал и политика покажуваат дека криминалните групи често се обидуваат да влијаат врз локални власти за да добијат пристап до јавни ресурси, заштита и економски ренти. Во некои земји тоа се манифестира дури и преку насилство врз кандидати и локални функционери, особено кога криминалните групи сакаат да го контролираат изборот на луѓе на власт.

Медиумите како штит, палка или димна завеса

Ниту една спрегa меѓу политика и мафија не може долго да преживее без контрола врз јавниот наратив. Затоа медиумите се клучни. Не секогаш преку груба цензура. Понекогаш преку реклами, сопственички врски, партиски уредници, селективно објавување, дискредитација на истражувачи и производство на постојана бучава.

Кога ќе се отвори сериозна афера, системот има неколку омилени техники: релативизирање, префрлање вина, контраафера, националистичка магла, лична дискредитација на сведоци, бескрајно чекање „надлежните органи да си ја завршат работата“. Така јавноста се изморува пред вистината да стигне до судница.

Мафијата не мора да поседува медиум за да го користи. Доволно е да создаде страв. Доволно е новинарот да знае дека одредена тема носи тужби, закани, отпуштање или изолација. Таму каде што стравот станува уредувачка политика, јавноста останува без очи.

Судството како последна брана – или последна услуга

Секоја спрегa меѓу криминал и политика на крајот стигнува до судството. Таму се гледа дали државата е држава или само сценографија. Полицијата може да апси, медиумите може да откриваат, јавноста може да се вознемирува, но ако обвинителството и судството не издржат, сè се претвора во спектакл без епилог.

Затоа мафијата најмногу се плаши од независен обвинител и независен судија. Не од телевизиска изјава, не од партиско ветување, не од уште една стратегија. Независното правосудство е точката во која неформалната моќ се судира со формалната одговорност. Ако таа точка попушти, криминалот станува режим на живеење.

Последните дебати во регионот за судски реформи, независност на обвинителства и борба против организиран криминал покажуваат колку ова прашање е чувствително. Кога реформите се носат брзо, нетранспарентно или со сомнеж дека ја централизираат контролата врз правосудството, јавната доверба се намалува, а борбата против високата корупција и организираниот криминал станува уште потешка.

Зошто граѓанинот се навикнува?

Најтрагичниот дел од оваа приказна не е само во тоа што мафијата може да се поврзе со власта. Трагедијата е што граѓанинот со време почнува да го смета тоа за нормално. „Сите се исти.“ „Без врски ништо не се прави.“ „Мораш да имаш човек.“ „Таква е државата.“ Овие реченици се поопасни од партискиот говор, затоа што се знак дека општеството ја прифатило поразеноста како здрав разум.

Кога граѓанинот престанува да очекува правда, мафијата победила и без да пука. Кога чесниот човек изгледа наивно, а снаодливиот корумпиран човек изгледа успешно, вредносниот систем е веќе превртен. Тогаш децата не учат дека трудот носи достоинство, туку дека близината до моќ носи опстанок.

Во таква средина, политичката партија повеќе не е идеолошка организација, туку племе со пристап до ресурси. Државата не е заедничка куќа, туку плен што се освојува на избори. А мафијата не е надвор од системот – таа е неговата темна, но функционална соба.

Излезот не е во „силна рака“, туку во силни правила

Опасно е кога граѓаните, изморени од корупција и криминал, почнуваат да бараат „силна рака“. Историјата покажала дека силната рака често само ја менува мафијата што ја штити. Вистинскиот излез не е во еден спасител, туку во институции што не зависат од спасители.

Потребни се транспарентно финансирање на партиите, независни обвинителства, заштитени истражувачки новинари, судии што не се плашат од телефонски повик, јавни набавки што се следат до последниот денар, вистинска конфискација на криминален имот и граѓанска култура што не се продава за услуга. Корупциските мрежи, според истражувања на политички скандали, често функционираат преку повторувачки актери и поврзани групи, што значи дека разбивањето на рецидивизмот и повторното враќање на истите играчи е клучно за намалување на системската корупција.

Демократијата не се брани само на избори. Таа се брани во катастар, обвинителство, тендерска комисија, редакција, општински совет, судница и училиште. Се брани секогаш кога некој ќе одбие да каже: „така мора“.

Кога државата ќе престане да биде плен

Спрегата меѓу власта, политичките партии и мафијата не е несреќна случајност. Таа е производ на алчност, страв, неказнивост и навика. Се храни од слабата меморија на јавноста, од партиската лојалност што ја заменува етиката, од институциите што гледаат надолу кога треба да гледаат во очи.

Но ниту една мафија не е посилна од општество што решило дека државата не е ничиј приватен плен. Прашањето е дали тоа општество ќе се разбуди пред криминалот да стане култура, пред партијата да стане судбина, пред граѓанинот конечно да поверува дека правдата е само збор за говорници.

Зашто таму каде што политиката се договара со мафијата, народот не живее во демократија. Живее во изнајмена држава – со туѓи клучеви, туѓи правила и своја сметка.