Што навистина значи кога велиме „бизнис“?
Постојано го користиме терминот „бизнис“, а ретко застануваме да се запрашаме што точно стои зад тој збор. Како да станал дел од секојдневниот речник, а неговата суштина да ни избледела. Бизнис – од англиското business, од германското Geschäft – значи работа, вработување, деловна активност. Во најширока смисла, тоа е деловен зафат, труд, ангажман што има економска цел.
Во економската практика, особено во англо-американскиот свет, терминот се користи како општа ознака за секое дејствување што во себе содржи претприемништво, трговија и заработка. Ако погледнете како го дефинира, на пример, Investopedia преку поимот „business definition“, ќе видите дека суштината секогаш се врти околу создавање вредност со намера за профит.
Но бизнис не е само профит. Бизнис е одлука. Бизнис е ризик. Бизнис е способност да преземеш одговорност.
Често зборуваме за „добра работа“ или „лоша работа“, за „голем бизнис“ или „мал бизнис“. Го користиме терминот бизнисмен за деловен човек, без разлика на дејноста. Но зад тие зборови стои нешто многу поконкретно – систем на односи, правила, договори и одговорности.
Во современата пазарна економија, трите основни облици на организација на бизнисот остануваат исти: поединечен бизнис (sole proprietorship), партнерство (partnership) и корпорација (corporation). Овие форми и денес се темелот на глобалната економска структура. Разликата меѓу нив не е само во правната рамка, туку во распределбата на ризикот, одговорноста и капиталот.
Без разлика на формата, суштинските елементи се исти – претприемач, главнина и бизнис активност. Тоа е триаголникот што ја носи иницијативата. А во неговата срцевина стои едноставна вистина: работата што носи добивка е бизнис. Сè друго е хоби.
Бизнисот, во својата природа, не е ограничен со идеологија. Тој се движи според законитостите на понудата и побарувачката. Законот на понуда и побарувачка, како што го објаснува и Encyclopaedia Britannica, е фундаментален механизам што ја одредува цената и динамиката на пазарот.
Да се занимаваш со бизнис значи да се занимаваш со законски дозволена активност што создава профит. Но тоа не значи само да продаваш нешто. Тоа значи да создаваш вредност за која некој е подготвен да плати.
Деловна способност – границата меѓу волјата и правото
Тука влегуваме во една многу посериозна тема – деловната способност. Тоа е својството преку сопствена волја да стекнуваш права и да преземаш обврски. Англискиот термин „legal capacity“ ја дефинира како правна способност лице самостојно да склучува договори и да создава правни последици.
Деловна способност имаат и физички и правни лица. Кај физичките лица постојат три степени – полна, ограничена и неспособност.
Полна деловна способност се стекнува со навршени 18 години. Тоа е моментот кога лицето станува полнолетно и може самостојно да склучува правни работи. Малолетник кој стапува во брак исто така стекнува целосна деловна способност – правило што и денес постои во повеќето европски законодавства, иако условите за брак се строго регулирани.
Лицата со ограничена деловна способност можат да склучуваат правни работи, но тие стануваат валидни дури по одобрување од законски застапник. Правната теорија го користи терминот negotium claudicans – куца правна работа – за вакви случаи.
Целосно деловно неспособни се лицата кои поради возраст или законски утврдени причини не можат самостојно да преземаат правни дејствија. За нив постапуваат законски застапници.
Правното лице, пак, има своја деловна способност. Тоа не е апстракција – тоа е правен субјект кој стекнува права и презема обврски преку свои органи. Телото на правното лице не е застапник во класична смисла. Тоа е самото лице во правен израз.
Ризик – цената на секоја одлука
Ниту бизнисот ниту деловната способност немаат смисла без да го разбереме ризикот. Ризикот е можност за материјална или нематеријална загуба. Во поширока смисла – опасност.
Во осигурителната теорија, ризикот е мерлива категорија. Осигурителите ги темелат своите политики врз статистика и теорија на веројатност. OECD во повеќе свои документи за „risk management“ го дефинира управувањето со ризик како систематски пристап кон идентификација, анализа и контрола на потенцијалните загуби.
Осигурувањето не е филантропија. Тоа е прецизно пресметан однос меѓу премии и штети. Одлуката дали да се прифати или одбие ризик директно влијае врз солвентноста на осигурителот.
Терминот „risk management“ означува многу повеќе од проста заштита. Тој вклучува политика на премиски стапки, франшизи, реосигурување, превентивни активности, следење на климатски и технолошки промени, па дури и управување со инвестиции за да се избегне инфлациски или кредитен ризик.
Еден од најзначајните ризици е ризикот на инсолвентност. Светската банка преку своите извештаи за „insolvency frameworks“ укажува дека ефикасниот систем за решавање на инсолвентноста е клучен за стабилноста на економијата.
Инсолвентноста е неспособност должникот навремено да ги исполни своите обврски. Во осигурувањето на кредити, овој ризик е централна категорија. Кога осигурителот исплаќа оштета, осигуреникот му ги пренесува своите права кон должникот. Тоа е правна и економска логика на суброгација.
Ако прашате мене, ризикот не е нешто што треба да се избегнува. Тој треба да се разбере. Бизнис без ризик не постои. Деловна способност без одговорност не вреди. А профит без пресметка е само случајност.
Бизнисот е дисциплина. Деловната способност е правна зрелост. Ризикот е цена на слободата.
