Понекогаш, кога ќе седнеш пред телевизор или на трибина, си мислиш дека фудбалот е едноставна работа. Два тима, по единаесет играчи, една топка, правила што сите ги знаат. И сепак, нешто секогаш излегува од рамката. Нешто што не можеш да го фатиш со формула, ниту да го затвориш во табела со проценти и веројатности.
Токму на тоа укажува германскиот професор по филозофија и економски теории Клаус Мајнцер, кога вели дека за секој човек не постои формула на неговото движење. Немаме равенка што однапред ќе ни каже како ќе реагира некој играч во одреден момент. Таа формула, едноставно, ни е непозната.
Човечкиот фактор како нерешлива равенка
На теренот излегуваат две екипи од по 11 играчи, тука се судиите, топката, линиите, правилата. Сите знаат што смее, а што не смее. И повторно, никој не може прецизно да пресмета како ќе заврши натпреварот. Причината е она што најчесто го нарекуваме човечки фактор. Секој поединец, во вистинска смисла на зборот, е „непресметувачки“.
Иако математички не е можно сето тоа да се предвиди, можностите на секој фудбалер директно се одразуваат на резултатот на тимот. И најдобрите напаѓачи имаат денови кога ништо не им оди. Некому му пречи лошо покосената трева, некој друг се губи во дуел со одбранбен играч што му „влегол под кожа“. Победата или поразот често се решаваат уште пред првиот свиреж, во главите, во нервите, во концентрацијата.
Кога тимот станува целина
Откако судијата ќе го означи почетокот, натпреварот почнува да живее свој сопствен живот. Се развива со динамика што не можеш да ја испланираш. Во тие моменти, објаснува Мајнцер, добра екипа дејствува како целина. Во нелинеарната динамика тоа се нарекува параметар на редот – поим што во физиката и теоријата на системи означува макроскопска состојба што произлегува од мноштво мали, поединечни дејства. Ако сакаш научна подлога за овој концепт, поимот параметар на редот е детално обработен во релевантни научни енциклопедии и академски трудови.
Станува збор за нешто што не можеш да го наметнеш. Тимскиот дух не се пропишува со правилник. Тој или се создава, или го нема. Секој играч мора однатре да се организира, а дури потоа да стане дел од целината.
Рамнотежата меѓу редот и хаосот
Фудбалот е отворен систем што реагира и на најмали пречки. Додека една екипа игра сигурно, дава голови, не прави прекршоци и судењето е коректно, постои некаква рамнотежа меѓу редот и хаосот. Колку и да звучи чудно, токму таквите натпревари често им се здодевни на гледачите. Нема тензии, нема пукнатини во системот.
Нестабилноста настанува кога играта осцилира, кога двете екипи се приближно еднакви, кога топката постојано кружи по средината. Во тие моменти, одлучува случајноста. Нестабилните системи се чувствителни. Еден мал фаул може да биде доволен. Од прекршокот се раѓа бес, од бесот кавга, а потоа и црвен картон.
Мали причини, големи последици
Најинтересно е што тој клучен фаул често не е намерен. Тоа е обичен старт на топка, нешто што истиот играч во друг натпревар не би го направил. Но токму во таа конкретна ситуација, безначајниот повод за кратко време драматично го менува односот на силите.
Кога една екипа ќе постигне гол во таков момент, моралот на противникот нагло паѓа. Луѓето се однесуваат дезориентирано, системот почнува да се распаѓа. Не победува секогаш подобриот. Гол дава оној што случајно ќе се најде на вистинското место во вистинско време. Таквиот, често наречен „незаслужен“ гол, може да предизвика верижна реакција и хаотични турбуленции што веќе никој не може да ги контролира.
Кога хаосот еднаш ќе избие, не помага ниту кризен менаџмент, ниту научни анализи. Единствено што може да направи разлика е навременото препознавање на знаците – додека тоа сè уште е можно.
Фудбалот како филозофски експеримент
На крајот, и покрај сето ова, фудбалот останува игра. Но токму затоа што е игра полна со луѓе, страсти и непредвидливи реакции, тој е идеален предмет за филозофска лупа. Не за да го сведеме на формула, туку за подобро да разбереме зошто токму таму, меѓу линиите на теренот, редот и хаосот постојано си подаваат рака.
