Има текстови што не се читаат – се паметат. Не затоа што се убаво напишани според денешни мерки, туку затоа што носат мирис, глас и страв од едно време во кое светот не бил објаснет, туку доживеан. Записот за крстената вода, забележан од Марко К. Цепенков, е токму таков. Тоа не е расказ, ниту легенда во класична смисла. Тоа е сведоштво за еден начин на мислење, за една интимна теологија на секојдневието, каде водата не е симбол, туку реална сила.
Кога ќе го читаш овој текст, не го читај како етнографија. Читај го како разговор што ти го води нечија баба, некаде на прагот, со рацете мокри од шише оставено пред икона. Овде верата не се докажува, таа се практикува. Се пие на голтка, се става на чело, се чува „за зло час“.
Крстената вода како секојдневна медицина
Во светот што го опишува Цепенков, не постои строга граница меѓу верата и здравјето. Крстената вода не е ритуален украс, туку прва реакција. Детето ќе се поболи – се мие. Ќе се урочи – повторно вода. Мајката не расправа дали е суеверие, ниту бара објаснување. Таа дејствува. И токму во таа непосредност се крие силата на ваквите верувања.
Современата наука денес знае многу повеќе за плацебо ефектот, за психосоматските реакции и за улогата на ритуалот во закрепнувањето. Истражувањата потврдуваат дека верувањето, особено кога е колективно и длабоко вкоренето, може реално да влијае врз перцепцијата на болката и процесот на оздравување (види: „placebo effect“ – National Institutes of Health). Но овде тоа знаење не е артикулирано. Овде тоа се живее.
Водата што не се расипува
Еден од најфасцинантните делови од записот е споредбата меѓу крстената и некрстената вода. Чистата како солза, спроти смрдливата. Денес би рекле: услови, микрофлора, затворање, температура. Но во тогашниот ум, тоа е доказ. Не симболичен, туку материјален доказ дека светото остава трага и во материјата.
И токму тука текстот станува повеќе од народно верување. Тој станува приказна за човечката потреба светот да биде подреден, смислен и барем делумно безбеден. Ако водата може да остане чиста со години, тогаш и човекот има шанса.
Царот, патријархот и стравот од невидливото
Приказната со турскиот цар и патријархот не е случајна. Таа покажува нешто многу подлабоко од верски конфликт. Таа покажува страв од невидливата моќ. Царот не се плаши од водата, туку од тоа што таа значи. Од можноста дека постои сила што не може да се контролира со власт.
И затоа условот е суров: една година. Ако се смрди – смрт. Ако не – прошка. Тоа е судење на верата преку материјата. И токму таму, во тој недовршен дел, текстот намерно или случајно застанува. Како да ни вели: не е важно што се случило. Важно е што луѓето верувале дека исходот е можен.
Зошто вакви текстови сè уште нè допираат
Денес, кога имаме аптеки, дијагнози и анализи, можеби ќе се насмевнеме на ваквите записи. Но ако бидеме искрени, и денес чуваме нешта „за секој случај“. Амулети, молитви, пораки, фотографии. Само што ги нарекуваме поинаку.
Крстената вода од овој текст не е прашање на теологија. Таа е прашање на човечка потреба за заштита, за ред, за чувство дека не сме сами кога нешто ќе тргне наопаку.
И затоа овој текст не е стар. Тој е само напишан одамна.
Крстена вода, Марко Цепенков
Понабожните жени непара одат по неделни и петочни води да се лекуаат; тие жени се вдаени поеќе по крстената вода. Лели секи месец иди у нас попо, што ни е на местото, и ни крштаа вода; од таа вода ќе се напијат по малце сите куќни луѓе и ќе си измие мајката децата за здравје.
Крстената вода ќе `а соберат во едно шише и ќе `а чуаат пред икона, за зло час. Најпоеќе со таа вода `и мијат децата коа да се урочат, али малку нешто да се поболат, на часо ќе `и измијат, сељамет ќе најдат.
Коа шетаат попоите на Нејатка со крс, по куќи, секоја жена што има деца ќе си нацрпи од водата што ја носи попо во котлето, да је се најди дома. За зло час.
На ден Водици коа ќе се крсти водата црква и од таа вода земаат да му се најди за зло час. И во многу друзи празници коа се крштаа вода, си земаат жените во шишиња да им се најди дома, како за деца, така и за имање урочено.
Коа се отвори манастиро Свети Аранѓел у нас, излезе една вода светена (агијазмо) и сума болни се измија и ден- денеска коа одат на манастир, али на причесна, али на гости, со некој болен, ќе го измијат болнио од ајазмото за здравје, и кој се мие со вода, ќе оздравеит и здрав дома ќе си дојдит.
И на многу места кај што се отвара некоја вода, одат болни да се мијат да оздрават.
Чудна е крстената вода. Има луѓе у нас што се фатени со облог за крстената вода и ја туриле во едно шише и ја затнале убао; туриле и проста вода во друго шише и ќе `и држеа за по неколку месеци и коа се отворија шишињата, крстената вода- чиста како солза, а пак некрстената- нечиста и смрдена.
Во Стамбол некоаш го викнал царо турски патрико и сакал да го загуби дека оделе попоите со котле со вода и со крс по куќи. Царо мислел оти попоите што оделе по куќите праеле шпионлук за да станат рисјани. Патрико се отимал и му кажуал за крсто Ристов, и за водата крстена, (што) праела чудесија: болни лекуала и урочени и таа вода, да стојела кизнај колку години, не се смрдуала.
Слушајќи царо овие зборои од патрико, го натерал да крсти вода и да чуаат да стои една година, ако не се смрди- ќе го прости, ако па се смрди, ќе го загуби него и сите рисјани. Крстил вода патрико и ја… (недовршено)
(Запишал: Марко К. Цепенков)
