Понекогаш се враќам на старите бројки не затоа што сум носталгичен, туку затоа што бројките знаат да бидат поискрени од насловите. Податоци од 2007-та година кои, ако сме искрени, во многу сегменти не се драматично променети, па и денес мошне валидно ја илустрираат состојбата на урбаната живеачка – нејзините сенки, нејзините пукнатини, нејзините тивки аларми.
Зборуваме за незавидната состојба на урбаниот живот, за абортусите и ризиците по жените, за самоубиствата, за пушењето цигари и за еден навидум банален, а всушност симболичен детал – строгиот изглед на полицајците. На прв поглед, тоа се различни теми. На втор, тие се дел од истата приказна – приказната за човекот во современиот свет.
Домот како судбина, не како избор
Пред речиси две децении, турските медиуми објавија дека над 12 милиони жени во Турција се домаќинки без професија надвор од домот, повикувајќи се на податоци од турскиот статистички институт. Тогаш таа бројка опфаќаше речиси 45% од невработеното население. Ако ги погледнеме денешните податоци на Turkish Statistical Institute – TURKSTAT, ќе видиме дека учеството на жените на пазарот на трудот пораснало во однос на 2007-та, но јазот меѓу половите и понатаму е значителен. Значи – напредок има, но структурата останува тврдоглава.
Од над 52 милиони работоспособни лица во Турција тогаш, речиси половината не работеле, а милиони од нив биле жени кои се занимавале исклучиво со домаќинство. Дел од невработените не барале активно работа, иако биле подготвени да работат – феномен што денес во економската теорија се опишува како „обесхрабрена работна сила“. Тоа не е само статистика. Тоа е чувство на затворена врата.
Урбаниот живот ветува можности, но не ги гарантира.
Демографија без романтика
Бугарија тогаш беше посочена како земја со висок процент на абортуси и една од најниските возрасти на прва бременост. Во 2003-та имало 21 абортус на 1.000 жени на возраст од 15 до 44 години, според извештај на демографскиот оддел на Обединетите нации. Денес, ако ги погледнеме најновите проценки од United Nations Population Division, ќе забележиме дека стапките на абортус во Европа генерално се намалени во однос на почетокот на 2000-тите, но демографската криза во Источна Европа останува реалност – ниска стапка на раѓање, емиграција, стареење на населението.
Абортусот не е само бројка. Тој е симптом – на економска несигурност, на културни матрици, на недоволна едукација или на личен избор во сложени околности. Кога една земја има и ниска возраст на прва бременост и висока стапка на абортуси, тоа зборува за контрадикторна демографска динамика – животот доаѓа рано, но често без стабилна подлога.
И тука урбаниот живот повторно се јавува како позадина – со својата брзина, со својата неизвесност.
Самоубиството како тивок крик
Во Војводина, според тогашни податоци, на секои 100.000 жители се случувале 30 самоубиства – стапка значително повисока од светскиот просек. Денес, според најновите податоци на World Health Organization – Suicide Data, глобалната стапка на самоубиства се движи околу 9 на 100.000 жители, со варијации по региони. Србија и понатаму има стапка над глобалниот просек, иако со одредени флуктуации низ годините.
Анкетите меѓу младите тогаш покажувале дека кај третина од нив доминираат страв, тага, безнадежност. Дел од нив размислувале за самоубиство, некои дури имале и план. Егзистенцијалната несигурност – дали да се остане или да се замине, дали ќе се најде работа – била клучен мотив.
Ако нешто денес е поизразено од 2007-та, тоа е токму ова чувство на распнатост меѓу дома и странство, меѓу надеж и бегство. Самоубиството не е статистички куриозитет. Тоа е крајна точка на една долга внатрешна реченица што човекот ја пишува во себе.
И најболно е што срамот и табуто сè уште ја затвораат темата.
Пушење – зависност и економија
Граѓаните на Србија тогаш пушеле околу 73 милиони цигари дневно, трошејќи милијарди евра годишно. Денес, според извештаи на Institute for Public Health of Serbia – Batut, стапката на пушење е намалена во однос на почетокот на 2000-тите, но и понатаму е меѓу повисоките во Европа. Намалувањето од неколку проценти не ја менува суштината – пушењето останува масовна навика.
Тука модерниот живот ја покажува својата парадоксална природа. Од една страна, здравствените кампањи, свесноста, регулативите. Од друга – стресот, несигурноста, социјалниот притисок. Цигарата станува мала, лична пауза во хаосот. Но таа пауза има цена – и финансиска, и здравствена.
Строгиот изглед како порака
И конечно – изгледот на полицајците во Турција. Забрана за брада и мустаќи, унифициран код на облекување, прецизно дефинирани чорапи, фризури, должина на здолништа. На прв поглед – дисциплина. На подлабоко ниво – симбол на контрола.
Денес, во многу земји униформите се сè уште строго регулирани, но дебатите за индивидуалниот израз и професионалниот имиџ се поотворени. Сепак, самата идеја дека телото мора да се вклопи во пропишана рамка зборува за односот меѓу системот и поединецот.
Урбаниот – модерниот живот не е само бетон и стакло. Тој е мрежа од правила, очекувања, стравови и избори. Во него, жената што останува дома, младото лице што размислува за заминување, пушачот што бара утеха и полицаецот со строго дефинирана фризура – сите се дел од иста слика.
И ако ме прашате што се променило од 2007-та до денес, ќе ви кажам – бројките се поместиле, но прашањата останале.
