Киното кај нас не умира – го оставивме да се навикне на тишина
Да почнеме без заобиколување: македонската кинокултура не пропадна од технолошки причини, ниту од недостаток на публика. Пропадна од негрижа, од институционална рамнодушност и од една долготрајна навика-културата да се третира како трошок, а не како простор што се одржува и негува.
Денес, одењето во кино во Македонија не е навика. Не е дел од неделата, не е дел од градскиот ритам. Тоа е инцидент – нешто што се случува ако има фестивал, ако има премиера, ако некој „случајно“ пушти добар филм. И тука не зборувам за вкусот на публиката, туку за системот што одамна престана да е тоа.
Сали без репертоар и репертоар без стратегија
Формално, Македонија има кина. Реално, има точки, не мрежа. Неколку сали во Скопје, понекоја во внатрешноста, без јасна репертоарска политика, без ритам, без чувство дека киното е континуиран културен процес. МКЦ, Кинотеката, фестивалите – сите тие го држат киното во живот, но тоа е одржување на апарати, не создавање навика.
Институциите функционираат фрагментарно. Агенција за филм на Македонија финансира продукција, но не гради публика. Кинотека ја чува историјата, но не може сама да ја создаде сегашноста. Министерството за култура формално постои во равенката, но суштински ретко се однесува како културен стратег, повеќе како администратор на буџет.
Пандемијата само го извади на површина она што веќе не функционираше
Ковидот не ја уништи кинокултурата. Тој само ја оголи. Ја покажа слабоста на моделот што и онака беше кревок. Во моментот кога киното исчезна од физичкиот простор, стримингот стана новата нормала. Не затоа што е подобар, туку затоа што е постојан, достапен и предвидлив.
И тука македонското кино загуби чекор. Не затоа што немаше филмови, туку затоа што немаше одговор. Немаше јасна порака зошто киното е важно денес, во 2026., кога секој екран дома е подобар од оној од пред десет години.
Светот одамна ја смени логиката – ние сè уште ја браниме формата
Во Европа кинокултурата одамна престана да се мери само со број на продадени билети. Како што покажуваат анализите на European Audiovisual Observatory, растот денес доаѓа од локални приказни, тематски програми, мали сали со идентитет. Киното таму е културен простор, не само дистрибутивен канал.
Кај нас сè уште се зборува за киното како да сме во 2005. Се спомнува технологија, се спомнува „недостаток на интерес“, но ретко се поставува вистинското прашање: што му нуди киното на денешниот гледач што не може да го добие дома?
Домашниот филм без публика е институционален неуспех
Еден од најболезните парадокси е ова: Македонија произведува филмови, освојува фестивалски признанија, а тие филмови ретко живеат вистински живот пред домашна публика. Премиера, неколку проекции – и тишина. Не затоа што филмовите не вредат, туку затоа што нема систем што ги поврзува со гледачот.
Во Италија, Франција, Чешка домашниот филм повторно е меѓу најгледаните. Не поради патриотизам, туку поради контекст = медиумски, образовен, културен. Кај нас домашниот филм често се третира како обврска, не како настан.
Технологијата е алиби, не решение
3D, 4D, IMAX – сето тоа звучи импресивно, но е секундарно. Историјата веќе покажа дека технологијата може да привлече публика еднаш, но не и да ја задржи. Публиката денес не е наивна. Таа не доаѓа за ефект, туку за смисла.
И тука киното има шанса – ако престане да се брани со аргументи од минатото и почне да се поставува како јавен културен простор, не како застарен медиум што бара сочувство.
Каде навистина сме заглавени
Македонската кинокултура не е во криза на вкус, туку во криза на одлука. Никој не решил дека киното е важно на долг рок. Нема национална стратегија за кино-публика, нема системско кино-образование, нема сериозна дебата за улогата на киното во современиот град.
Сè додека киното го третираме како луксуз или како спорадичен културен настан, ќе продолжиме да зборуваме за него во минато време. А киното, за разлика од многу други работи, не умира драматично. Тоа едноставно престанува да биде дел од секојдневјето.
